Naile Hoxha, këngëtarja që na la jo vetëm këngë, por vetë kujtesën tonë shpirtërore përmes zërit të saj

Dhjetë vite më parë, , Shkodra humbi një nga zërat e saj më të bukur. U nda nga jeta Naile Hoxha, këngëtarja që për dekada e kishte mbajtur këngën popullore shqiptare në lartësinë e një rrëfimi shpirtëror. Por atë ditë nuk vdiq kënga e saj, nuk mund të fikej jehona e këndimshme e atij kushtrimi ëmbëlak. Me dorëzimin e frymës së fundit, ajo hyri përfundimisht në atë hapësirë ku artistët nuk maten më me praninë e tyre fizike, por me gjurmën që kanë lënë, me thesarin që pasuron traditën e këngës.

Dhe vjen një ditë që ligjësia e e jetës e shkruan me rreptësinë e fatit fundin e një udhe, por jo të asaj që ishte rrugëtimi.

Mund të mbyllen buzët që i sollën në jetë atë zë, mund të heshtë gjoksi që i mbajti si një burim të pashtershëm vërshimin e atij lumi hareje dhe gazmimi, por ajo vazhdojnë të jetojë përtej nesh, në kujtesën e një populli, në mallin e një qyteti, në tingullin e një kënge që përcillet nga një brez te tjetri.

E tillë ishte Naile Hoxha. Të tillë janë zërat që nuk kanë qenë vetëm zëra njerëzorë, por zëra të një kohe.

I tillë ishte edhe zëri dhe zemra e Naile Hoxhës, bilbilit të Shkodrës, një prej atyre këngëtareve që nuk e kënduan vetëm këngën popullore, por e mbajtën atë si një kandil të ndezur në kujtesën shqiptare.

Më 29 gusht 2016, kur Naile Hoxha u nda nga jeta, skena shqiptare humbi një artiste të rrallë. Por ajo ditë nuk mund të quhet thjesht dita e shuarjes së një jete. Sepse disa njerëz, sidomos ata që e kanë lidhur jetën e tyre me artin, nuk ikin plotësisht. Ata largohen nga prania fizike, por mbeten në atë hapësirë të paprekshme ku kujtesa i mban gjallë.

Dhe Naile Hoxha është ende aty.

Në një këngë.

Në një dasmë.

Në një kujtim.

Në një mall.

Në një zë që e kërkon atë të dikurshmin dhe, sapo dëgjon një varg të kënduar prej saj, kupton se koha nuk ka mundur ta marrë gjithçka.

Sepse zëri i vërtetë nuk plaket.

Naile Hoxha nuk këndonte vetëm me zë. Ajo këndonte me atë pjesë të shpirtit ku ruhen kujtimet e një populli. Në timbrin e saj kishte diçka nga Shkodra dhe nga malësia, nga liqeni dhe nga rrugicat e qytetit, nga odat ku kënga ishte rrëfim dhe nga dasmat ku kënga bëhej bekim.

Kishte në zërin e saj mallin e largësisë, dashurinë e të dashuruarit, krenarinë e njeriut të vendit të vet, dhimbjen e ndarjes dhe gëzimin e jetës.

Prandaj ajo nuk ishte thjesht interpretuese.

Ishte rrëfimtare.

Ajo i jepte zë asaj që njerëzit shpesh nuk dinin ta thoshin me fjalë. Kënga, në gojën e saj, nuk ishte një renditje notash dhe as një dëfrim i çastit. Ishte një gjuhë e lashtë e zemrës, një mënyrë për të ruajtur atë që koha përpiqet të fshijë.

Në këngët e saj, tradita nuk qëndronte e ngrirë si një relike muzeu. Ajo merrte frymë.

“Xhamadanin kuq si gjaku”, “Moj e mir synin larush”, “Seç po fryn fllad pranvere” dhe këngët e tjera që ajo interpretoi, mbeten pjesë e asaj pasurie të çmuar që nuk matet me çmime, me duartrokitje apo me statistika. Ato maten me jetëgjatësinë e tyre në kujtesën njerëzore.

Dhe këngët që jetojnë në kujtesë, nuk kanë më nevojë për skenë.

Ato bëhen trashëgimi.

Naile Hoxha i dha këngës popullore shqiptare një fisnikëri të veçantë. Ajo nuk e rëndoi këngën me teprime, nuk e kërkoi madhështinë përmes bujës. Përkundrazi, madhështia e saj buronte nga natyrshmëria. Nga ai raport i rrallë mes zërit dhe shpirtit, mes interpretuesit dhe këngës.

Ajo e dinte se kënga popullore nuk është vetëm muzikë.

Është histori e kënduar.

Është kujtesë e një populli që ka dashur, ka vuajtur, ka pritur, ka ikur, është kthyer, ka festuar dhe ka qarë duke kënduar.

Për gati gjashtë dekada, Naile Hoxha i shërbeu kësaj bote të bukur të tingujve. Dhe në këtë rrugëtim ajo u bë më shumë se një emër në skenën shqiptare. U bë një nga fytyrat dhe zërat përmes të cilëve Shkodra foli me Shqipërinë dhe Shqipëria foli me veten.

Kur dilte në skenë, e veshur me kostumin tradicional, ajo nuk sillte vetëm bukurinë e një veshjeje. Me të sillte një botë.

Një botë ku kostumi ishte identitet, kënga ishte kujtesë dhe skena ishte një lloj tempulli ku tradita merrte jetë.

Në të kishte atë krenari të bukur të gruas shkodrane: hijeshi pa bujë, fisnikëri pa madhështim të shtirur, forcë pa zhurmë.

Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron një pjesë e sekretit të pavdekësisë së saj.

Ajo nuk u përpoq të bëhej e madhe. Ajo ishte e madhe duke qenë vetvetja.

Naile Hoxha ishte një artiste e një brezi që e kuptonte këngën si përgjegjësi. Për ta, folklori nuk ishte thjesht një repertor, por një pasuri që duhej ruajtur, përcjellë dhe mbrojtur nga harresa.

Ajo ishte, në këtë kuptim, një ambasadore e shpirtit shqiptar.

Me këngën e saj, Shkodra nuk ishte më vetëm një qytet në hartë. Ishte një tingull. Një aromë. Një kujtim. Një mënyrë për të ndier Shqipërinë.

Dhe sa herë që një këngë e saj rikthehet në hapësirën publike, ndodh diçka e bukur: një e kaluar që menduam se e lamë pas, kthehet dhe ulet pranë nesh.

Kjo është magjia e artit.

Artisti ikën, por ajo që ai ka prekur me shpirt nuk ikën.

Sot, në përvjetorin e ndarjes së saj nga jeta, nuk është e nevojshme të flasim vetëm për vdekjen e Nailes. Sepse vdekja është vetëm ajo që i ndodhi trupit të saj. Nuk është ajo që i ndodhi zërit.

Zëri i saj vazhdon.

Ai jeton në regjistrime, në kujtesën e atyre që e dëgjuan drejtpërdrejt, në brezat që e njohin përmes këngëve dhe në atë ndjesinë e pashpjegueshme që na pushton kur dëgjojmë një këngë të vjetër dhe papritur na duket sikur një derë e harruar e së shkuarës hapet.

Atje është Naile Hoxha.

Me zërin e saj të pastër.

Me buzëqeshjen e saj.

Me kostumin tradicional.

Me këngën që nuk kërkon të bërtasë për t’u dëgjuar.

Dhe ndoshta kjo është mënyra më e bukur për ta kujtuar.

Jo si një artiste që mungon, por si një artiste që vazhdon të jetë mes nesh përmes asaj që na la.

Sepse Naile Hoxha nuk na la vetëm këngë.

Na la një mënyrë për të kujtuar.

Na la një pjesë të Shkodrës të ruajtur në tingull, një copëz të shpirtit shqiptar të depozituar në melodi dhe një trashëgimi që nuk ka nevojë të shpallet për të qenë e madhe.

Mjafton të dëgjohet.

Dhe kur kënga e saj ngrihet sërish, duket sikur nga larg vjen një zë që na thotë se disa gjëra nuk i merr dot koha.

Sepse zëri që ka hyrë në shpirtin e një populli, nuk vdes.

Naile Hoxha mbetet kështu një nga ato figura që nuk i përkasin vetëm kohës së tyre. Ajo i përket kujtesës sonë.

Dhe kujtesa, kur këndohet bukur, bëhet përjetësi.

Le ta kujtojmë sot me nderimin që meriton një artiste që ia kushtoi jetën këngës, me mirënjohjen që i detyrohemi një zëri që i dha Shkodrës një tjetër mënyrë për të qenë e dëgjueshme dhe me dashurinë që vetëm kënga di ta ruajë përtej vdekjes.

Naile Hoxha iku më 29 gusht 2016.

Por kënga e saj nuk iku.

Dhe për sa kohë do të ketë shqiptarë që këndojnë, që kujtojnë dhe që e duan këngën e vendit të tyre, zëri i saj do të vazhdojë të jetojë.

Albert Vataj