SHTETI, PUSHTETI DHE QEVERISJA DEMOKRATIKE

Nga Sokrati te Niçe, nga Konfuci te Tolstoi, një histori e gjatë e mosbesimit ndaj pushtetit të pakufizuar

Që nga çasti kur njeriu ngriti kokën mbi turmën dhe pyeti se kush duhet të qeverisë, mbi çfarë të drejte dhe në emër të kujt, pushteti ka qenë njëkohësisht domosdoshmëri dhe rrezik.

Shteti lindi për të vendosur rendin mbi kaosin, për të mbrojtur të dobëtin nga i forti, për të bërë ligjin më të madh se vullneti i individit. Por historia e gjatë njerëzore na ka mësuar edhe anën tjetër të kësaj të vërtete. Shteti mund të bëhet vetë instrumenti përmes të cilit i forti e nënshtron të dobëtin, ligji mund të kthehet në mburojë të privilegjit dhe demokracia mund të mbetet vetëm një emër i bukur, nëse pushteti nuk njeh kufij.

Prandaj pyetja e vjetër nuk është vetëm, kush duhet të qeverisë?

Pyetja më e thellë është: Çfarë duhet ta pengojë atë që qeveris të bëhet zot i atij që qeveriset?

Kjo pyetje përshkon historinë e mendimit politik si një fill i padukshëm. Nga Athina e lashtë te Kina e Konfucit, nga republikat klasike te shteti modern, nga iluminizmi te kritika e Niçes, mendimtarët nuk kanë kërkuar vetëm një pushtet të fortë. Ata kanë kërkuar një pushtet që të mos harrojë se përse ekziston.

SOKRATI: DREJTËSIA MBI PUSHTETIN

Në Athinën e lashtë, Sokrati nuk na la një teori sistematike të shtetit. Ai la diçka më shqetësuese, pyetjen.

Për të, njeriu nuk bëhej i mirë duke fituar pushtet, pasuri apo famë, por duke kujdesur shpirtin dhe drejtësinë e vet. Pikërisht këtu qëndron edhe konflikti i tij me politikën e turmës.

Në Apologjinë e Platonit, Sokrati shpjegon se po të ishte përfshirë herët e hapur në jetën politike të Athinës, me gjasë do të ishte vrarë shumë më herët. Ai pohon se njeriu që lufton vërtet për drejtësinë dhe përpiqet të ndalojë padrejtësitë e shumicës mund të mbijetojë vetëm duke mos u bërë pjesë e mekanizmit të pushtetit.

Këtu shfaqet një paradoks i madh. Ndonjëherë pushteti i shumicës mund të jetë po aq kërcënues për drejtësinë sa edhe pushteti i një tirani.

Sokrati nuk e përçmon qytetarin, ai i druhet momentit kur qytetari pushon së menduari dhe fillon vetëm të ndjekë turmën.

Demokracia, në këtë kuptim, nuk është thjesht numër. Është përgjegjësi morale e atyre që votojnë, flasin, gjykojnë dhe vendosin.

Sepse një turmë që nuk mendon mund të bëhet më e rrezikshme se një sundimtar që mendon keq.

ARISTOKSENI: PA REND, LIRIA MUND TË SHNDËRROHET NË KAOS

Aristokseni i Tarentit, në traditën pitagorike, e vendos theksin te rendi dhe mbikëqyrja.

Në fragmentin e tij mbi këtë çështje, ai përcjell idenë se nuk ka të keqe më të madhe se anarkia dhe se, për të ruajtur jetën e përbashkët, nevojitet një rend ku sunduesit dhe të sunduarit kanë secili detyrimet e veta. Por sunduesit nuk duhet të jenë vetëm të ditur e të zotë; ata duhet edhe ta duan njerëzimin, ndërsa të sunduarit nuk duhet të jenë vetëm të bindur, por të kenë një marrëdhënie besnikërie me ata që udhëheqin.

Këtu kemi një ide që sot mund të na duket e largët, por që përmban një të vërtetë të rëndësishme, qeverisja nuk mund të mbështetet vetëm mbi autoritetin, ajo ka nevojë edhe për karakter.

Një shtet nuk mbahet vetëm nga ligjet. Mbahet nga njerëzit që i zbatojnë ato.

KONFUCI: PARA SE TË QEVERISËSH SHTETIN, QEVERIS VETVETEN

Në mendimin konfucian, politika fillon shumë më herët se pallati qeveritar.

Ajo fillon te karakteri.

Në Great Learning, ideja është ndërtuar si një varg që zbret nga individi te shteti. Ai që dëshiron të rregullojë shtetin duhet më parë të rregullojë familjen. Ai që dëshiron të rregullojë familjen duhet të kultivojë vetveten. Ai që dëshiron të kultivojë vetveten duhet të ndreqë zemrën dhe karakterin e tij.

Dhe pastaj vjen një nga formulimet më të fuqishme të etikës politike konfuciane, virtyti është rrënja, pasuria është pasoja.

Nëse sundimtari kujdeset fillimisht për pasurinë, ai e humb popullin. Nëse kujdeset për virtytin, fiton besimin e popullit, me popullin fiton vendin, me vendin burimet dhe vetëm atëherë pasuria merr kuptimin e saj.

Kjo është një filozofi e pushtetit që e vendos moralin përpara interesit.

Konfuci e sheh sundimtarin si një lloj qendre morale. Karakteri i tij ndikon mbi karakterin e shoqërisë. Në Analektet, ai e krahason virtytin e sundimtarit me Yllin e Veriut, rreth të cilit vendosen yjet e tjerë.

Kështu, pushteti nuk është vetëm mundësi për të urdhëruar.

Është përgjegjësi për të qenë shembull.

RUSO: DEMOKRACIA DHE PARADOKSI I SOVRANITETIT POPULLOR

Me Zhan-Zhak Rusonë, pyetja bëhet edhe më e ndërlikuar.

Në Kontratën Shoqërore, ai shkruan se, në kuptimin e rreptë të fjalës, një demokraci e vërtetë nuk ka ekzistuar dhe nuk do të ekzistojë. Për Rusonë, demokracia e drejtpërdrejtë kërkon kushte pothuajse të pamundura, populli duhet të jetë vazhdimisht i mbledhur dhe vetë të merret me punët publike.

Por kjo nuk është thjesht një mohim i demokracisë.

Është një paralajmërim mbi vështirësinë e saj.

Ruso na detyron të mendojmë për hendekun midis sovranitetit të popullit dhe administrimit të shtetit.

Populli është burimi i legjitimitetit, por pushteti administrativ kërkon institucione, kompetenca, procedura dhe kufizime.

Kështu lind një nga tensionet e përhershme të demokracisë moderne.

Si mund të qeverisë populli pa ia dorëzuar të gjithë pushtetin disa njerëzve në emër të tij?

MONTESKJE: PUSHTETI DUHET TË KONTROLLOJË PUSHTETIN

Nëse Ruso pyet se kush është sovrani, Monteskje pyet: Kush e kontrollon atë që ka pushtet?

Në Frymën e ligjeve, ai formulon një nga parimet themelore të kushtetutës moderne, pushteti duhet të jetë në gjendje të kontrollojë pushtetin. Ai paralajmëron se çdo njeri që zotëron pushtet ka prirjen ta shtrijë atë sa më larg që mundet, prandaj liria politike kërkon kufizime dhe ekuilibra.

Këtu lind parimi i ndarjes së pushteteve: legjislativi, ekzekutivi dhe gjyqësori nuk duhet të përqendrohen në të njëjtat duar.

Sepse kur i njëjti pushtet bën ligjin, e zbaton ligjin dhe gjykon shkeljen e ligjit, qytetari mbetet pa mburojë.

Monteskje na la një mësim që ende qëndron në themel të shtetit kushtetues, sipas të cilit

liria nuk kërkon mungesën e pushtetit, kërkon pushtet të kufizuar nga pushteti.

NIÇE: SHTETI SI “PËRBIENËSHI MË I FTOHTË”

Me Niçen, gjuha ndryshon.

Në “Kështu foli Zarathustra”, shteti nuk është thjesht institucion. Ai shfaqet si një idhull i ri, një përbindësh i ftohtë që pretendon se është vetë populli.

Niçe e vendos në gojën e Zarathustrës këtë akuzë: shteti thotë “Unë, shteti, jam populli”, dhe Zarathustra përgjigjet se kjo është një gënjeshtër.

Më tej, Niçe e përshkruan shtetin si vendin ku njerëzit mund të humbin vetveten, ku edhe “vetëvrasja e ngadaltë” mund të quhet jetë.

Por duhet lexuar me kujdes.

Niçe nuk po jep një manual kushtetues për shtetin modern. Ai po bën një kritikë radikale të idhujtarisë politike, të momentit kur institucioni bëhet më i shenjtë se individi, kur qytetari shndërrohet në pjesë të turmës dhe kur shteti pretendon të flasë në emër të të gjithëve.

Kjo është arsyeja pse figura e “përbindëshit më të ftohtë” vazhdon të jetë kaq e fuqishme.

Jo sepse çdo shtet është përbindësh.

Por sepse çdo pushtet që fillon ta konsiderojë veten të pagabueshëm rrezikon të bëhet i tillë.

TOLSTOI: SHTETI DHE PRIVILEGJI

Tolstoi e çon kritikën në një terren tjetër, te pasuria, privilegji dhe marrëdhënia midis institucioneve dhe individit.

Në shkrimet e tij politike dhe morale, ai e sheh me dyshim të thellë një rend shoqëror ku institucionet mund të mbrojnë interesat e një pakice në kurriz të atyre që kanë më pak.

Në “Religion and Morality”, Tolstoi kritikon idenë që mirëqenia e një grupimi, familjes, fisit, shtetit apo kombit, të shndërrohet në qëllim absolut të ekzistencës njerëzore.

Për Tolstoin, pyetja nuk është vetëm nëse shteti është i fortë.

Pyetja është: Për kë është i fortë?

Sepse një shtet mund të ketë ligje, administratë, polici, ushtri, gjykata dhe institucione të përsosura në pamje, por nëse drejtësia e tij nuk arrin te njeriu i pambrojtur, atëherë forma mund të jetë më e madhe se përmbajtja.

XHON STUART MILLI: EDHE SHUMICA MUND TË BËHET TIRANI

Demokracia ka një rrezik që nuk vjen vetëm nga qeveritari.

Mund të vijë edhe nga shumica.

Xhon Stjuart Milli, në “On Liberty”, e zhvillon idenë e “tirania e shumicës”, edhe kur pushteti është i përgjegjshëm ndaj shoqërisë dhe buron nga shumica, kjo nuk garanton automatikisht lirinë e individit. Shumica mund të imponojë jo vetëm ligje, por edhe opinionin, moralin dhe presionin shoqëror mbi pakicën.

Kjo e zgjeron kuptimin e demokracisë.

Demokracia nuk është vetëm e drejta e shumicës për të vendosur.

Është edhe detyrimi për të mos e kthyer shumicën në instrument të shtypjes së pakicës.

Në këtë kuptim, liria e mendimit nuk është luks i demokracisë.

Është prova e saj.

TOKËVILI: DEMOKRACIA DUHET TË KETË KUFIJ EDHE KUR FLET NË EMËR TË POPULLIT

Aleksis dë Tokëvili e pa nga afër fuqinë e demokracisë amerikane, por njëkohësisht u shqetësua për mundësinë e “tirania së shumicës”.

Në Demokracia në Amerikë, ai thekson se edhe sovraniteti i shumicës nuk mund të jetë pa kufi, ekziston një parim drejtësie mbi të cilin nuk mund të ngrihet arbitrariteti i shumicës.

Këtu demokracia merr një kuptim më të pjekur:

shumica vendos, por ligji duhet të mbrojë edhe atë që humbet.

Nëse fituesi i zgjedhjeve fiton edhe të drejtën për të poshtëruar humbësin, atëherë demokracia ka filluar të largohet nga vetvetja.

DHE KËSHTU ARRITEMI TE PYETJA E SHTETIT MODERN

Sokrati na thotë: Mos e sakrifiko drejtësinë për turmën.

Aristokseni na kujton: Pa rend, bashkëjetesa rrezikon të kthehet në kaos.

Konfuci na mëson: Qeverisja fillon me karakterin e atij që qeveris.

Ruso na paralajmëron: Sovraniteti popullor nuk është i njëjtë me administrimin e drejtpërdrejtë të shtetit.

Monteskje na mëson: Pushteti duhet të kufizohet nga pushteti.

Niçe na paralajmëron: Mos e hyjnizo shtetin dhe mos e lejo të pretendojë se është vetë populli.

Tolstoi pyet: A i shërben institucioni njeriut apo privilegjit?

Milli shton: Mos harroni se edhe shumica mund të ushtrojë tirani.

Tokëvili na kujton: Sovraniteti popullor nuk është licencë për padrejtësi.

Dhe ndoshta këtu gjendet thelbi i gjithë historisë së mendimit politik, shteti nuk është qëllimi i njeriut, është një nga mjetet që njeriu ka krijuar për të organizuar jetën e përbashkët.

Prandaj ai duhet të jetë mjaftueshëm i fortë për të mbrojtur ligjin, por jo aq i pakufizuar sa të bëhet vetë ligji.

Duhet të jetë mjaftueshëm autoritar për të ruajtur rendin, por jo aq arbitrar sa të shkatërrojë lirinë.

Duhet të jetë mjaftueshëm demokratik për të dëgjuar shumicën, por jo aq populist sa të harrojë pakicën.

Dhe mbi të gjitha, duhet të jetë mjaftueshëm njerëzor për të mos harruar se pas çdo ligji, çdo statistikë, çdo mandat, çdo institucion dhe çdo pushteti ndodhet një qenie njerëzore.

SHTETI QË HARROI NJERIUN

Historia e mendimit politik nuk është historia e shpikjes së një formule të përsosur.

Është historia e përpjekjes për t’i vënë kufij tundimit më të vjetër të njeriut, të ketë pushtet mbi tjetrin dhe të bindet se këtë pushtet e ushtron për të mirën e të gjithëve.

Sokrati u përplas me turmën.

Konfuci kërkoi virtytin e sundimtarit.

Ruso vuri në pikëpyetje vetë mundësinë e demokracisë së drejtpërdrejtë.

Monteskje kërkoi që pushteti të frenohej nga pushteti.

Niçe ngriti zërin kundër shtetit që bëhet idhull.

Tolstoi e ktheu vështrimin te njeriu përballë institucionit.

Milli dhe Tokëvili paralajmëruan se edhe shumica mund të bëhet burim i shtypjes.

Të gjithë, në mënyra të ndryshme, na çojnë te e njëjta pyetje: Kush e ruan njeriun nga pushteti?

Përgjigjja moderne nuk mund të jetë vetëm një emër, një parti, një udhëheqës apo një institucion.

Përgjigjja është një arkitekturë e tërë kufizimesh, kushtetuta, ligji, ndarja e pushteteve, gjykata të pavarura, media e lirë, shoqëri civile, zgjedhje të lira, opozitë, transparencë dhe mbi të gjitha qytetari që nuk heq dorë nga e drejta për të pyetur.

Sepse demokracia fillon jo atëherë kur njerëzit votojnë.

Demokracia fillon atëherë kur pushteti pranon se nuk është i përjetshëm.

Dhe mbase ky është mësimi më i vjetër e njëkohësisht më modern i filozofisë politike:

Shteti është i madh jo kur ka pushtet mbi njeriun, por kur arrin të krijojë një rend në të cilin asnjë njeri, as sundimtari, as shumica, as institucioni, nuk është mbi drejtësinë.

Në fund të fundit, shteti mund të ndërtojë pallate, institucione dhe monumente.

Por vetëm njeriu mund t’u japë atyre kuptim.

Dhe nëse shteti e humb njeriun, sado madhështore të duken muret e tij, brenda tyre mbetet vetëm një boshllëk i administruar.

Pushteti kalon. Institucionet ndryshojnë. Qeveritë bien.

Ajo që duhet të mbetet është dinjiteti i njeriut.

Albert Vataj