11 shtatori i përgjakshëm i Kilit: si erdhi Pinocheti në pushtet dhe kush e vrau Allenden?

Për herë të parë që nga rikthimi i demokracisë në Kili, qeveria e vendit nuk do të organizojë një ceremoni zyrtare për të përkujtuar 11 shtatorin, datën kur në vitin 1973 u rrëzua me grusht shteti presidenti i zgjedhur Salvador Allende. Presidenti aktual, José Antonio Kast, do të vijojë agjendën e tij institucionale dhe do të jetë i angazhuar në aktivitete në rajonin e Los Ríos.

Vendimi ka shkaktuar debate edhe brenda shumicës qeverisëse, ndërsa opozita e ka kritikuar presidentin duke i kujtuar se ai është president i të gjithë kilianëve, përfshirë familjet e viktimave të diktaturës.

Qeveria e ka mbrojtur vendimin duke thënë se vendi duhet të përqendrohet te problemet e së tashmes dhe të “shikojë përpara”.

Por 11 shtatori mbetet një nga datat më të ndjeshme dhe më përçarëse në historinë moderne të Kilit.

Për ta kuptuar pse kjo datë vazhdon të shkaktojë debate, duhet të kthehemi 53 vite pas, në një mëngjes shtatori të vitit 1973.

Kili para Allendes: një demokraci gjithnjë e më e polarizuar

Në fund të viteve ’60 dhe fillim të viteve ’70, Kili ishte një nga demokracitë më të konsoliduara të Amerikës Latine. Por shoqëria ishte thellësisht e ndarë politikisht.

Në njërën anë ishte e majta, e cila kërkonte reforma të thella sociale dhe ekonomike. Në anën tjetër ishin forcat konservatore dhe një pjesë e rëndësishme e klasës së mesme dhe elitave ekonomike, të cilat e shihnin me shqetësim zgjerimin e ndikimit të socialistëve dhe komunistëve.

Në këtë klimë u zhvilluan zgjedhjet presidenciale të vitit 1970.

Allende fiton pa shumicë absolute

Salvador Allende, një socialist dhe drejtues i koalicionit të majtë Unidad Popular, mori rreth 36.2% të votave. Konservatori Jorge Alessandri mori rreth 34.9%, ndërsa kandidati demokristian Radomiro Tomic rreth 27.8%.

Asnjë kandidat nuk arriti shumicën absolute.

Sipas Kushtetutës së atëhershme, vendimi i takonte Kongresit. Pas negociatave dhe garancive kushtetuese, Kongresi zgjodhi Allenden president më 24 tetor 1970.

Kështu, Allende u bë një figurë unike në historinë e Luftës së Ftohtë: një marksist që kishte ardhur në pushtet përmes zgjedhjeve dhe që synonte të ndërtonte socializmin duke përdorur institucionet demokratike.

Programi i tij parashikonte reforma të mëdha. Qeveria nacionalizoi industri strategjike, përfshirë sektorin e bakrit, zgjeroi rolin e shtetit në ekonomi, vazhdoi reformën agrare dhe rriti pagat dhe shpenzimet sociale.

Për mbështetësit e tij, kjo ishte një përpjekje për t’i dhënë më shumë pushtet dhe mirëqenie shtresave të varfra.

Për kundërshtarët, ishte një rrugë drejt një regjimi socialist të ngjashëm me Kubën.

Përplasja me Shtetet e Bashkuara

Zgjedhja e Allendes ndodhi në kulmin e Luftës së Ftohtë dhe qeveria amerikane e Richard Nixon e konsideronte ardhjen e një presidenti marksist në pushtet në Amerikën e Jugut si një kërcënim strategjik.

Shtetet e Bashkuara ndërmorën një sërë masash për të izoluar dhe dobësuar qeverinë e Allendes.

Dokumentet e deklasifikuara amerikane kanë treguar për financim të fshehtë të forcave politike kundërshtare dhe përpjekje për të penguar konsolidimin e pushtetit të tij.

Washingtoni mbështeti gjithashtu masa ekonomike dhe politike që kontribuuan në presionin ndaj qeverisë së Allendes.

Megjithatë, historia është më komplekse sesa pretendimi se “SHBA-të organizuan drejtpërdrejt grushtin e shtetit”. Ndërhyrja amerikane dhe përpjekjet për destabilizim janë të dokumentuara, por roli i drejtpërdrejtë i SHBA-ve në planifikimin dhe ekzekutimin e grushtit të shtetit të 11 shtatorit mbetet çështje e debatit historik.

Kriza ekonomike dhe politike

Ndërsa përplasja politike thellohej, ekonomia e Kilit filloi të përballej me probleme të mëdha.

Inflacioni u rrit ndjeshëm, pati mungesa të produkteve bazë, rënie të prodhimit dhe probleme me furnizimet. Grevat dhe protestat u shtuan.

Në vitin 1972, një grevë e gjatë e transportuesve paralizoi pjesë të rëndësishme të ekonomisë. Në rrugë dhe në parlament, përplasjet mes së majtës dhe opozitës u bënë gjithnjë e më të ashpra.

Kili po shkonte drejt një krize të thellë politike.

Ushtria hyn në skenë

Në qershor 1973 ndodhi një përpjekje e parë për grusht shteti, e njohur si “Tanquetazo”. Ajo dështoi.

Gjenerali Carlos Prats, komandanti i ushtrisë dhe një mbështetës i idesë se ushtria duhet të qëndronte jashtë politikës, dha dorëheqjen në gusht.

Në vend të tij, Allende emëroi gjeneralin Augusto Pinochet si komandant të ushtrisë më 24 gusht 1973.

Vetëm 18 ditë më vonë, ai do të bëhej një nga drejtuesit kryesorë të grushtit të shtetit.

11 shtatori 1973: mëngjesi kur gjithçka ndryshoi

Në orët e para të 11 shtatorit, forcat e armatosura dhe policia nisën kryengritjen kundër qeverisë.

Allende u drejtua për në pallatin presidencial, La Moneda.

Rreth orës 07:30, ai mbërriti në pallat së bashku me bashkëpunëtorët dhe një grup të vogël njerëzish të armatosur që do të përpiqeshin ta mbronin.

Situata po përkeqësohej me shpejtësi.

Forcat ushtarake i kërkuan Allendes të dorëhiqej dhe të largohej nga pallati.

Ai refuzoi.

Në një fjalim të transmetuar në radio, Allende u tha kilianëve se nuk do të dorëzohej. Ai e dinte se situata ishte pothuajse e pashpresë, por vendosi të qëndronte në La Moneda.

Bombardimi i La Monedës

Rreth mesditës, ushtria nisi sulmin ndaj pallatit presidencial. Në orën 11:52, avionët luftarakë bombarduan La Monedën.

Ndërtesa presidenciale u përfshi nga zjarri dhe tymi. Brenda saj, Allende dhe njerëzit që ndodheshin me të përpiqeshin të rezistonin.

Por forcat ushtarake po afroheshin gjithnjë e më shumë. Pas disa orësh rezistencë, gjithçka mori fund.

Vdekja e Salvador Allendes

Rreth orës 13:40, Salvador Allende u gjet i vdekur brenda La Monedës.

Sipas versionit të konfirmuar nga hetimet dhe burimet zyrtare kiliane, Allende kreu vetëvrasje me armën që kishte me vete.

Për vite me radhë pati spekulime se ai mund të ishte vrarë, por hetimet e mëvonshme e konfirmuan vetëvrasjen. Në një nga ditët më dramatike të historisë së Kilit, presidenti i zgjedhur demokratikisht kishte vdekur ndërsa ushtria po merrte kontrollin e vendit.

Pinocheti merr pushtetin

Pas vdekjes së Allendes, pushteti kaloi në duart e një grupi ushtarakësh të përbërë nga drejtuesit e katër forcave kryesore të sigurisë:

Augusto Pinochet për ushtrinë, Gustavo Leigh për forcat ajrore, José Toribio Merino për marinën dhe César Mendoza për karabinierët.

Kongresi u shpërbë.

Partitë e majta u ndaluan.

Kili hyri në një periudhë diktature që do të zgjaste 17 vite.

17 vite diktaturë

Regjimi i Pinochetit u shoqërua me arrestime masive, tortura, ekzekutime dhe zhdukje të detyruara.

Mijëra njerëz u arrestuan për arsye politike dhe shumë prej tyre u torturuan në qendrat e paraburgimit.

Sipas të dhënave të komisioneve zyrtare kiliane të së vërtetës, më shumë se 3 mijë persona u vranë ose u zhdukën për arsye politike, ndërsa mbi 38 mijë persona u njohën si viktima të burgimit politik dhe torturës.

Për familjet e këtyre njerëzve, 11 shtatori nuk është thjesht një kapitull historie. Është dita kur jeta e tyre ndryshoi përgjithmonë.

Referendumi që i dha fund regjimit

Pas 15 vitesh në pushtet, Pinocheti u përball me një referendum në vitin 1988.

Pyetja ishte e thjeshtë: a duhej të qëndronte ai në pushtet?

Përgjigjja ishte “Jo”.

Rreth 55% e votuesve kundërshtuan vazhdimin e regjimit.

Ky rezultat hapi rrugën për zgjedhjet demokratike dhe rikthimin e institucioneve civile. Në vitin 1990, Pinocheti ia dorëzoi pushtetin presidentit të zgjedhur Patricio Aylwin.

Por edhe pas rikthimit të demokracisë, trashëgimia e diktaturës vazhdoi të mbetet një nga çështjet më të diskutueshme të shoqërisë kiliane.

Pse 11 shtatori vazhdon të ndajë Kilin?

Për disa kilianë, 11 shtatori është dita kur u rrëzua një qeveri që po e çonte vendin drejt një krize ekonomike dhe politike.

Për të tjerë, është dita kur demokracia u shkatërrua dhe nisi një diktaturë 17-vjeçare.

Kjo ndarje nuk është zhdukur.

Dhe pikërisht për këtë arsye vendimi i presidentit José Antonio Kast për të mos organizuar këtë vit një ceremoni zyrtare ka shkaktuar kaq shumë reagime.

Kast zgjedh të “shikojë përpara”

Këtë vit, për herë të parë që nga rikthimi i demokracisë, qeveria nuk do të zhvillojë një ceremoni zyrtare për përvjetorin e grushtit të shtetit.

Kast do të ndjekë axhendën e tij institucionale dhe do të jetë në rajonin e Los Ríos. Qeveria thotë se vendi duhet të përqendrohet te problemet aktuale dhe të “shikojë përpara”. Por opozita argumenton se presidenti duhet të kujtojë të gjithë viktimat dhe të gjitha familjet e prekura nga diktatura.

Vendimi është veçanërisht i ndjeshëm edhe për shkak të historisë politike të Kastit. Ai ishte një nga politikanët që votoi “Po” në referendumin e vitit 1988, që do t’i kishte lejuar Pinochetit të qëndronte në pushtet.

Kjo e bën edhe më të fortë debatin rreth mënyrës se si qeveria aktuale e sheh trashëgiminë e 11 shtatorit 1973.

53 vite më pas

Në Santiago, dita e përvjetorit vazhdon të shoqërohet me protesta dhe masa të forta sigurie. Priten mobilizime në disa zona të kryeqytetit dhe autoritetet janë në gatishmëri për përplasje të mundshme.

Ndërkohë, familjet e viktimave dhe grupet e të drejtave të njeriut vazhdojnë të organizojnë ceremonitë e tyre.

Në këtë mënyrë, 11 shtatori mbetet një datë ku historia, politika dhe kujtesa përplasen ende.

53 vite pas bombardimit të La Monedës, Salvador Allende vazhdon të jetë një figurë simbolike për të majtën kiliane dhe për ata që e shohin si presidentin që u rrëzua nga një grusht shteti.

Augusto Pinocheti mbetet simbol i diktaturës dhe i represionit për viktimat dhe familjet e tyre.

Dhe Kili, edhe sot, vazhdon të përballet me pyetjen se si duhet kujtuar një nga ditët më të errëta të historisë së tij: duke parë pas, për të mos harruar, apo duke parë përpara, siç kërkon qeveria aktuale.

Por për familjet e mijëra viktimave, e kaluara nuk është thjesht histori. Është ende një pjesë e jetës së tyre.