Intervistë e historianit të njohur bullgar ALEKSANDER GREBENAROV dhënë gazetarit SELIM HOXHAJ
Aleksandër Grebenarov është historian bullgar, antar i Insitutit të Historisë në Sofje. Ai ka lindur në Kërxhali më 6 qershor 1953 dhe u diplomua në Universitetin e Sofjes “Shën Klement Ohridski” me një diplomë në histori. Ai ka punuar në Muzeun Historik të Sofjes. Pasi mbrojti desertacionin në vitin 1989, ai mori gradën shkencore dhe u emërua në Insitutin e Historisë në Akademinë Bullgare të Shkencave dhe në vitin 1994 u pranua në Insitutit Shkencor Maqedonas. Ai është lektor në Universitetin e Ri Bullgar dhe Universitetin e Plovdivit “Paisiy Hilendarski”. Eshtë autor i shumë botimeve historike dhe dokumentare, si “Organizatat ligjore dhe sekrete të refugjatëve maqedonas në Bullgari 1918-1947”, “Bullgarët dhe lufta e madhe”, “Dokumente diplomatike britanike mbi çështjen kombëtare bullgare 1978-1893”, etj.
Pyetje: Kohët e fundit Bullgaria priti me entuziazëm të madh varret e mbretit Samuel. Çfarë do të thotë “rikthimi” i tij për popullin bullgar?
– Mbreti Samuel është një nga sundimtarët bullgarë më të mëdhenj dhe në të njëjtën kohë tragjik. Për bullgarët, ai është simbol i vullnetit të hekurt, këmbënguljes së jashtëzakonshme dhe dashurisë së pafund për popullin. Në fund të shekullit të X-të, Samuel dhe vëllezërit e tij u ngritën në krye të luftës heroike të mbretërisë bullgare kundër Perandorisë Bizantine që po afrohej dhe zhvilluan shumë beteja të lavdishme. Megjithatë, jeta e tij përfundoi me një nga tragjeditë më të mëdha në historinë e Evropës. Në vitin 1014, perandori bizantin Basil II pushtoi dhe verbëroi 15,000 ushtarë bullgarë, duke lënë një me një sy për çdo njëqind prej tyre, për t’i çuar përsëri te mbreti i tyre. Kur Samuel pa ushtrinë e tij të verbër duke u kthyer, zemra e tij pësoi një atak në zemër dhe vdiq dy ditë më vonë (më 6 tetor 1014). Për shkak të këtij brutaliteti, Basil II u njoh si “Vrasësi i Bullgarëve”, dhe Samuel mbeti në kujtesën tonë si sundimtari që vdiq në të vërtetë nga pikëllimi për ushtarët e tij.
Në këtë rast, pse ka debate të forta midis Bullgarisë dhe Maqedonisë së Veriut lidhur me përkatësinë e mbretit Samuel?
– Së pari, është e rëndësishme të theksohet se në kohën e mbretit Samuel, Ohri dhe Prespa ishin pjesë e Bullgarisë. Shkenca historike në të gjithë botën (përfshirë Oksfordin, Sorbonën dhe Harvardin) është kategorike: mbreti Samuel ishte një sundimtar bullgar, për këtë arsye Basil II është i njohur në historinë botërore si “Basil II Vrasësi i Bullgarëve”. Asnjë burim nuk e quan atë “Vrasës i Maqedonëve”.
Megjithatë ende ekzistojnë debate midis Bullgarisë dhe Maqedonisë së Veriut lidhur me statusin e gjuhës maqedone? Në fjalimin e tij në 24 maj të këtij viti, kryeministri maqedonas, Hristian Mickoski theksoi besëlidhjen e shenjtë të vëllezërve Kiril dhe Metod, se “çdo popull ka të drejtë për arsim, kulturë dhe shprehje shpirtërore në gjuhën e tij”.
– A e dini se Bullgaria po bën shumë për të garantuar këtë të drejtë për popujt sllavë? Kirili dhe Metodi krijuan bazën e traditës sllave të shkruar dhe fetare, por Bullgaria mesjetare ishte shteti që, pas dështimit të misionit Moravian, i priti nxënësit e tyre, Klimentin, Naumin dhe Angelarin, Gorazhdin dhe Savën. Ajo u ofroi mbështetje dhe e ktheu punën e tyre në një sistem të qëndrueshëm shkollor dhe arsimor, duke u ofruar kështu popujve sllavë “të drejtën për arsim, kulturë dhe shprehje shpirtërore në gjuhën e tyre”.
Megjithatë, në vitin 2017, presidenti rus tha se “shkrimi erdhi tek ata nga toka maqedone”?
– Teza kryesore e Vladimir Putin është e papërfunduar dhe duhet të specifikohet, sepse në atë kohë Ohri ishte një nga qendrat kryesore kulturore të Bullgarisë mesjetare. Kur tradita e hershme sllave shkrimore u krijua në Ohër në shekujt e IX dhe X, qyteti dhe rajoni ishin pjesë e Bullgarisë. Por vini re diçka që fqinjët tanë rrallë e përmendin. Është vërtuar në mënyrë definitive se alfabeti sllav, i vetmi që përdoret sot në botë, CIRILICA, u krijua në shkollën e shkrimit të Preslavit në Bullgarinë e sotshme, dhe jo në rajonin gjeografik të Maqedonisë (e cila në atë periudhë ishte pjesë e shtetit bullgar). Më të vjetrat në botë, mbishkrime të cirilicës që kanë mbijetuar deri më sot, gjenden në Bullgarinë e sotshme (përfshirë mbishkrimin cirilik në manastirin shkëmbor pranë fshatit Krepcha në rajonin e Targovishtes nga viti 921; mbishkrimi cirilik në një enë qeramike nga kryeqyteti i vjetër bullgar, Preslav, nga viti 931, etj.). Me kalimin e kohës, cirilica u fut edhe në shkollën e dytë të shkrimit në Bullgari – Shkolla e Ohrit, ku glagolica e krijuar nga Kirili dhe Metodi u zëvendësua.Nga Bullgaria, më pas, cirilica, tradita e shkrimit bullgar dhe literatura e përkthyer e krishterë u përhapën në pjesë të tjera të botës sllave ortodokse, përfshirë Rusinë e Ukrainën. Por mund t’ju jap një shembull tjetër – mendimi i filologut dhe studiuesit të njohur rus, akademik Dimitër Lihacov, i cili e përcaktoi Bullgarinë si “djepi i shkrimit sllav”. Për të, Bullgaria është “SHTETI I SHPIRTIT”, dhe ky shpirt u krijua nga Kirili dhe Metodi dhe pasuesit e tyre. Lihacov pranoi haptas se Rusia i borxhet kulturën e saj të shkruar dhe gjuhën e saj kishtare sllave/në fakt gjuhën e vjetër bullgare/ shkrimtarëve bullgarë.
Si e shpjegoni atëherë këto deklarata që vijnë nga Rusia?
– Aktualisht, elita politike në Rusi nuk ka interes që Bullgaria dhe Maqedonia e Veriut të kenë marrëdhënie të mira dhe përdor çdo rast për të kundërshtuar dy vendet dhe për të larguar Shkupin nga BE. Në të kaluarën, megjithatë, shkencëtarët rusë ishin kategorikë në vlerësimin e tyre për trashëgiminë dhe kontributin e Bullgarisë mesjetare (dhe jo të “Maqedonisë”) për të gjithë botën sllave. Le të marrim për shembull Apostolin e Ohrit – një dorëshkrim bullgar mesjetar nga fundi i shekullit të XII ose fillimi i shekullit të XIII, i gjetur në Ohër. Sot, ruhet në Muzeun Historik Shtetëror në Moskë. Paleoslavisti rus, Anatolij Turilov, e përcakton Apostolin e Ohrit si “një monument i rëndësishëm i shkrimit bullgar i mesëm”, si në përmbledhjen ruse ashtu edhe në atë angleze të studimit të tij të specializuar. Burimet ndërkombëtare të referencës gjithashtu e kategorizojnë atë si një monument “bullgar mesjetar”, duke theksuar përkatësinë e tij në Shkollën e Shkrimit të Ohrit.
Shpesh në debatin politik modern në Maqedoninë e Veriut thuhet se pretendimi bullgar për praninë historike në rajon është thjesht një “interpretim nacionalist”. Cilat janë provat historike të pakundërshtueshme për këto pretendime, veçanërisht në lidhje me figura si Shën Klimenti i Ohrit?
– Zgjidhja qëndron në referimin në fakte, dhe jo në dëshira. Propaganda mbështetet në dëshira, ndërsa e vërteta – në fakte. Për Klimentin e Ohrit, ka një sërë burimesh që vërtetojnë përkatësinë e tij bullgare. Për shembull, prifti dhe shkrimtari bizantin Theofilakti i Ohrit, arkipeshkv i Ohrit nga 1055 deri në 1107, shkroi për Klimentin si “episkopin e parë në gjuhën bullgare”. Në të njëjtën mënyrë, Dimitër Homatian, arkipeshkv i Ohrit nga 1216 deri në 1234, e quan Klimentin “ati ynë i madh dhe drita e Bullgarisë…”. Këto dokumente nuk janë interpretime, ato janë realitet historik, të cilin Shkupi po përpiqet ta rishkruajë për të ndërtuar identitetin e vet. Kur flasim për cirilicën, ne dhe komuniteti ndërkombëtar i referohemi burimeve historike autentike. Statusi i saj është i përcaktuar qartë në Deklaratën nr. 7 të Aktit Përfundimtar për aderimin e Bullgarisë në BE në vitin 2005. Atje thuhet se cirilica është kontributi specifik bullgar ndaj diversitetit gjuhësor dhe kulturor të Unionit. Pra, kur Shkupi përpiqet të rishkruajë historinë, ata nuk sulmojnë vetëm Bullgarinë, ata sulmojnë realitetin historik të njohur ndërkombëtarisht dhe trashëgiminë kulturore evropiane.
A mund të themi se ekziston një kundërshtim i thellë në kuptimin e trashëgimisë kulturore dhe historike të rajonit?
– Problemi është kompleks, por në çdo rast rrjedh nga veprime sistematike për falsifikimin e qëllimshëm të trashëgimisë kulturore bullgare. Bullgaria nuk hyn në polemika me parimin “mendim kundër mendimi”, sepse pozicioni ynë mbështetet në dokumente dhe ekspertizë ndërkombëtare. Problemi është se kur një vend fillon të uzurpojë personalitetet bullgare dhe të rishkruajë historinë, kjo e kthen trashëgiminë kulturore në një fushë konflikti. Shikoni vetëm shembullin e Grigor Përlicev – një nga pjesëmarrësit më aktivë në luftën për futjen e gjuhës bullgare në shkolla dhe kisha në Ohër, sot paraqitet si “shkrimtar maqedon”. Në autobiografinë e tij të botuar në vitin 1894, G. Përlicev shkroi se vetë ishte deklaruar si bullgar përpara profesorëve të tij grekë. Ose përmbledhja e vëllezërve Miladinov, ku titulli origjinal “Këngë popullore bullgare” është rishkruar në mënyrë brutale dhe riemëruar për të fshirë rrënjën bullgare. Në Shkup, përmbledhja paraqitet si “maqedone” dhe është riemëruar në “Përmbledhje e këngëve popullore nga vëllezërit Miladinov”. Rrjedha e ngjashme është edhe me figurën e shquar të Rilindjes së Ohrit, mësuesit dhe folkloristit Kuzman Shapkarev. Sot, në Maqedoninë e Veriut, ai paraqitet si një rilindës etnik maqedon. Ky zëvendësim, megjithatë, përballet drejtpërdrejt me trashëgiminë e tij të madhe të shkruar, e cila ka mbetur si dëshmi e qartë për vetvetëdijen e tij kombëtare bullgare. Në “Abetaren Bullgare” të tij nga viti 1868 ai shkroi: “Për nga kombësia jam bullgar”, dhe i kushtoi jetën e tij arsimit bullgar, sot është i privuar nga zëri i tij. Prodhime të tilla manipulative për grupin e intelektualëve, priftërinjve dhe shkollarëve, emrat e të cilëve duhet ti kujtojmë dhe të kujdesemi për ta në Ditën e Shënimeve Kombëtare, janë të pasakta. Kjo nuk është thjesht një “mospërputhje” në interpretimin historik-kjo është një vjedhje, e cila është e papranueshme dhe që populli bullgar nuk mund ta pranojë.
