Kanadezja, Anne Carson, është fituese e Çmimit Nobel në Letërsi 2026/ “Për veprën e saj të guximshme dhe shpikëse, e cila, në një dialog lojcak me traditën klasike, ka krijuar forma të reja për letërsinë bashkëkohore.”

Ka shkrimtarë që shkruajnë brenda kohës së tyre dhe ka të tjerë që e hapin kohën, e çajnë atë si një guaskë të vjetër, për të nxjerrë prej saj një dritë të panjohur. Anne Carson i përket kësaj kategorie të rrallë. Ajo nuk e ka parë antikitetin si një muze ku ruhen të paprekura reliket e qytetërimit, por si një trup ende të gjallë, ku rrahin zemra, dashuri, humbje, dëshira dhe pyetje që vazhdojnë të jenë tonat.

Prandaj edhe Çmimi Nobel në Letërsi 2026 nuk i jepet thjesht një poeteje, një eseisteje apo një përkthyeseje. I jepet një krijueseje që ka ditur ta bëjë letërsinë një vend ku poezia dhe proza, miti dhe përditshmëria, filologjia dhe dëshira, akademia dhe arti, e shkuara dhe e tashmja, nuk qëndrojnë përballë njëra-tjetrës, por bashkëjetojnë në një tension krijues.

Akademia Suedeze e ka vlerësuar Carson-in për “veprën e saj të guximshme dhe shpikëse”, e cila, përmes një dialogu lojcak me traditën klasike, ka krijuar forma të reja për letërsinë bashkëkohore.

Dhe ndoshta pikërisht këtu gjendet çelësi i madh i veprës së saj: Anne Carson nuk e përsërit traditën; ajo e vë në lëvizje.

Anne Carson lindi në vitin 1950 në Toronto, Kanada. Rrugëtimi i saj drejt letërsisë kaloi nga një portë e pazakontë: ajo u afrua me greqishten e lashtë që në moshë të re dhe më pas ndërtoi një formim të fuqishëm akademik në fushën e klasikëve. Kreu studimet universitare dhe doktoratën në Classics në Universitetin e Torontos; disertacioni i saj, Odi et Amo Ergo Sum, u mbrojt në vitin 1981.

Kjo biografi akademike nuk është një zbukurim anësor i portretit të saj. Është një nga çelësat për ta kuptuar.

Sepse Carson nuk është poete që rastësisht u kthye te grekët e vjetër. Ajo është një filologe që e kuptoi se gjuha nuk është vetëm mjeti me të cilin shprehet mendimi, por vetë vendi ku mendimi lind, ndryshon dhe shpesh humbet.

Ajo e ka lidhur në mënyrë të veçantë punën e saj me etimologjinë, me kërkimin e rrënjës së fjalës. Për të, fjala nuk është kurrë vetëm fjala që shohim në sipërfaqe. Brenda saj gjendet një histori, një kujtesë, një udhëtim i gjatë njerëzor.

Kështu, në veprën e Carsonit, fjala duket sikur ka një jetë para nesh dhe një jetë pas nesh.

Dhe poeti është ai që përpiqet ta kapë në çastin kur ajo kalon nga njëra jetë te tjetra.

Carson ka qenë poete, eseiste, përkthyese dhe pedagoge. Ka dhënë mësim në universitete të ndryshme të Shteteve të Bashkuara dhe Kanadasë, ndërsa vepra e saj është shquar pikërisht për pamundësinë për t’u mbyllur në një zhanër të vetëm.

Kjo është arsyeja përse leximi i saj kërkon një lloj tjetër vëmendjeje.

Në faqet e saj mund të hysh si në një poemë dhe të dalësh prej tyre në një ese. Mund të nisësh me një mit dhe të përfundosh në një dhomë moderne. Mund të takosh një figurë të antikitetit dhe, vetëm disa rreshta më tej, të kuptosh se ajo figurë po flet për vetminë tënde.

Carson e ka bërë të tashmen të lexojë të shkuarën dhe të shkuarën të na lexojë ne.

Kjo është një nga fuqitë e saj më të mëdha.

Një prej marrëdhënieve më të rëndësishme të Carsonit me letërsinë antike është ajo me Safon.

Në If Not, Winter: Fragments of Sappho (2002), ajo përktheu dhe interpretoi fragmentet e poetes së Lesbos-it, duke u përballur me një nga sfidat më të mëdha të përkthimit: si ta ruash një tekst që ka mbërritur tek ne i copëzuar, i dëmtuar, i mangët, dhe megjithatë ta bësh atë të tingëllojë si një prani e plotë?

Këtu Carson nuk është thjesht përkthyese. Ajo bëhet një lloj arkeologe e ndjenjës. Ajo nuk përpiqet ta fshehë boshllëkun. Përkundrazi, e lë boshllëkun të flasë. Sepse edhe mungesa, në letërsi, mund të jetë një formë e pranisë.

Kjo është arsyeja pse përkthimet e saj nga greqishtja e lashtë shpesh lexohen si vepra artistike më vete. Ajo ka përkthyer dhe përshtatur autorë e vepra të tilla si Sofokliu, Euripidi dhe Safua, duke i sjellë tekstet antike në një gjuhë që nuk kërkon t’i balsamosë, por t’i rikthejë në jetë.

Në veprën e Carson-it, dashuria nuk është vetëm një ndjenjë. Është një laborator ku shqyrtohen kujtesa, humbja, trupi, dëshira dhe vetmia.

Kjo bëhet veçanërisht e dukshme në “The Glass Essay”, poemën e gjatë të përfshirë në Glass, Irony, and God.

Aty Carson ndërthur përvojën intime me letërsinë, sidomos me figurën dhe botën e Emily Brontës. Dashuria e humbur, trupi, kujtesa dhe vetmia shfaqen jo si tema të ndara, por si pjesë të një anatomie të vetme shpirtërore.

Ajo e sheh dhimbjen jo si një pengesë të poezisë, por si një nga vendet e saj më të thella.

Dhe kjo është një nga veçoritë e Carson-it: ajo nuk e zbukuron plagën për ta bërë poetike; ajo e lë plagën të prodhojë poezinë.

Në vitin 1998 botohet vepra që do të bëhej një nga piketat më të njohura të krijimtarisë së saj: Autobiography of Red: A Novel in Verse.

Është roman në vargje, por edhe më shumë se kaq: është një eksperiment i guximshëm mbi mënyrën se si një mit mund të rilindë në kohën moderne.

Carson merr si pikënisje Gerionin, figurën e kuqe me krahë nga mitologjia greke dhe nga fragmentet e poetit të lashtë Stesihor. Por Gerioni i saj nuk mbetet përbindësh i një bote të largët mitologjike.

Ai bëhet qenie njerëzore. Bëhet trup. Bëhet dëshirë. Bëhet vetmi. Bëhet një krijesë që kërkon të kuptojë se çfarë do të thotë të jesh i dashur dhe, njëkohësisht, të jesh i pambrojtur.

Këtu ndodh një nga mrekullitë e mëdha të Carson-it: miti nuk shndërrohet në dekor; shndërrohet në psikologji. Gerioni i lashtë nuk është më vetëm një figurë e mitologjisë. Ai është njeriu modern që mban mbi shpinë një trup, një histori, një dëshirë dhe një plagë.

Kështu, Carson e sjell antikitetin jo për të na treguar se si kanë jetuar të lashtët, por për të na pyetur pse ne, pas mijëra vjetësh, vazhdojmë të jemi po aq të brishtë përballë dashurisë, humbjes dhe vetmisë.

Anne Carson është një nga ato krijuese që e kanë kuptuar se kufijtë e zhanrit janë, në fund të fundit, kufij të shpikur. Në veprën e saj poezia mund të hyjë në ese; eseja mund të shndërrohet në filozofi; filozofia mund të marrë formën e një dialogu; miti mund të bëhet roman; përkthimi mund të bëhet krijim; teatri mund të përzihet me poezinë dhe arti pamor të bëhet pjesë e strukturës së tekstit.

Kjo e bën veprën e saj të vështirë për t’u klasifikuar dhe, pikërisht për këtë arsye, të pamundur për t’u harruar.

Float (2016) është një shembull i jashtëzakonshëm i kësaj lirie. Libri përbëhet nga 22 chapbooks, njësi të pavarura që mund të lexohen në renditje të ndryshme. Forma fizike dhe konceptuale e librit bëhet pjesë e vetë veprës: lexuesi nuk është vetëm ai që merr tekstin, por ai që ndërton marrëdhënien e vet me të.

Në këtë kuptim, Carson nuk e konsideron librin si një objekt të mbyllur.

Ajo e sheh si një hapësirë të hapur, si një arkitekturë ku kuptimi nuk është i ngulur në një pikë të vetme, por lëviz.

Me Wrong Norma (2024), Carson vijon këtë prirje për ta shpërbërë dallimin mes poezisë, prozës, esesë, dialogut dhe lojës artistike. Vepra është një përmbledhje heterogjene shkrimesh, ku ironia, absurdi, filozofia, kultura popullore dhe reflektimi mbi artin bashkëjetojnë në një hapësirë krijuese që nuk pranon të sillet sipas rregullave të zakonshme të leximit.

Në këtë kuptim, titulli Wrong Norma është pothuajse një metaforë e vetë poetikës së Carson-it.

Ajo është vazhdimisht në kërkim të asaj që ndodhet jashtë “normës”.

Jo për të qenë ndryshe me çdo kusht, por sepse për të forma e re është shpesh mënyra e vetme për të thënë një të vërtetë të re.

Anne Carson është moderne jo sepse largohet nga e kaluara, por sepse hyn thellë në të. Ajo nuk e trajton Homerin, Safon, Stesihorin, Sofokliun apo Euripidin si autorë të përfunduar.

Përkundrazi, ajo i vendos në dialog me ne.

Në këtë dialog, një fragment i lashtë mund të ndriçojë një dhimbje bashkëkohore; një mit mund të shpjegojë një marrëdhënie intime; një fjalë e harruar greke mund të hapë një portë drejt një kuptimi të ri të dashurisë.

Kështu, antikiteti te Carson nuk është prapa nesh. Është poshtë nesh.

Është një shtresë e thellë e qytetërimit, mbi të cilën kemi ndërtuar botën tonë, shpesh pa e ditur se sa shumë prej nesh jeton ende atje.

Nderimi i Akademisë Suedeze për Anne Carson është, në një kuptim më të gjerë, edhe një nderim për vetë idenë se letërsia nuk duhet medoemos të jetë e bindur ndaj një forme të vetme. Carson nuk shkruan për t’i dhënë lexuesit gjithnjë atë që pret. Ajo shkruan për ta zhvendosur pritshmërinë.

Në një epokë ku letërsia shpesh gjykohet sipas kategorive të tregut, sipas identiteteve të zhanrit dhe sipas lehtësisë së konsumimit, vepra e saj ngul këmbë se libri mund të jetë edhe laborator.

Mund të jetë pyetje. Mund të jetë fragment. Mund të jetë plagë. Mund të jetë lojë. Mund të jetë një dorë e shtrirë drejt një poeti që ka vdekur dy mijë e pesëqind vjet më parë. Dhe, mbi të gjitha, mund të jetë një mënyrë për të zbuluar se ajo që mendonim se ishte e vjetër, në të vërtetë, ende merr frymë.

Në fund, ndoshta madhështia e Anne Carson-it qëndron pikërisht këtu: ajo nuk e ka përdorur të shkuarën për t’u larguar nga e tashmja; e ka përdorur për ta parë më qartë të tashmen. Ajo ka hyrë në rrënojat e gjuhëve të lashta dhe ka nxjerrë prej tyre jo pluhur, por zë.

Ka marrë fragmentin dhe i ka dhënë frymë. Ka marrë mitin dhe i ka dhënë trup. Ka marrë dashurinë dhe e ka çliruar nga sentimentalizmi. Ka marrë dhimbjen dhe e ka kthyer në njohje. Ka marrë përkthimin dhe e ka ngritur në krijim. Ka marrë kufijtë e zhanrit dhe i ka trajtuar jo si mure, por si porta. Prandaj Nobel-i i saj nuk është thjesht një kurorëzim.

Është një dëshmi se letërsia mbetet e gjallë pikërisht atëherë kur guxon të ndryshojë formën e vet pa humbur thelbin. Anne Carson, kjo filologe e magjepsur nga rrënjët e fjalëve, kjo poete që kërkon kuptimin në rrënojat e kohës, na kujton se qytetërimet mund të bien, gjuhët mund të shuhen, emrat mund të harrohen, tekstet mund të mbërrijnë tek ne të copëtuara…

Por një varg i mbetur gjallë mund të bëhet përsëri dritë. Dhe ndoshta kjo është arsyeja më e bukur pse letërsia nuk vdes, sepse gjithmonë gjendet dikush që merr një fjalë të lashtë, e vendos në zemrën e së tashmes dhe e bën atë të rrahë përsëri.

Përgatiti: Albert Vataj