Mes reporterit me orientim politik, propagandistit në shërbim të një ideologjie dhe fotografit që dokumenton realitetin, ekziston një kufi interpretimi që jo gjithmonë është i lehtë për t’u përcaktuar. Ky tension përshkon edhe punën fotografike që Giuseppe Massani realizoi në Shqipërinë e vitit 1940, në një periudhë kur vendi ndodhej nën pushtimin italian dhe regjimi fashist përpiqej ta paraqiste atë si pjesë të projektit të vet perandorak.
Massani nuk ishte një vëzhgues i shkëputur nga rrethanat politike të kohës. Ai ishte një përkrahës i vendosur i fashizmit italian dhe veprimtaria e tij fotografike duhet lexuar edhe në dritën e këtij orientimi ideologjik. Udhëtimi i tij në Shqipëri përkoi me një moment kur regjimi i Benito Musolinit synonte të legjitimonte pushtimin përmes një diskursi të bashkimit politik, të afërsisë kulturore dhe të zhvillimit të përbashkët italo-shqiptar.
Pushtimi italian i 7 prillit 1939, largimi nga vendi i mbretit Ahmet Zogu dhe vendosja e kurorës shqiptare mbi kokën e Viktor Emanuelit III shënuan një kthesë të dhunshme në historinë politike të Shqipërisë. Në prill 1939, një asamble e mbledhur nën kushtet e pushtimit shpalli bashkimin personal të dy kurorave, duke ia ofruar kurorën shqiptare mbretit të Italisë. Ky akt formal nuk nënkuptonte një bashkim të barabartë dhe të lirë mes dy shteteve, pushteti real ushtrohej nga Italia fashiste, e cila kontrollonte institucionet dhe orientimin politik të vendit.
Në këtë kontekst, fotografia u bë një instrument i rëndësishëm i përfaqësimit politik. Përmes saj, regjimi mund të përzgjidhte pamje që mbështesnin idenë e një Shqipërie të integruar në hapësirën italiane, duke promovuar një imazh të normalitetit, të afrimitetit dhe të pranimit të rendit të ri. Ajo që shfaqej në kuadër nuk ishte domosdoshmërisht e rreme, por përzgjedhja dhe mënyra e paraqitjes së saj mund t’i shërbenin një qëllimi propagandistik.
Pikërisht këtu qëndron një nga çështjet më interesante të albumit të Massanit. Fotografia mund të ruajë gjurmë të një realiteti që e tejkalon mesazhin për të cilin është krijuar. Një pamje e jetës së përditshme, një portret familjar, një veshje tradicionale apo një banesë malësore mund të dëshmojnë për botën shqiptare, edhe kur përzgjedhja e tyre është bërë në funksion të një narrative politike.
Çfarë kuptimi kishte, për shembull, prania e portreteve të Viktor Emanuelit III dhe Benito Musolinit në një shtëpi në Theth? Si duhet lexuar paraqitja e takimeve mes banorëve të kryeqytetit dhe ushtarakëve italianë? Çfarë synonte të përcillte imazhi i një gruaje shqiptare, të veshur me kostum kombëtar, në praninë e Duçes?
Këto pamje mund të lexohen si pjesë e një përpjekjeje për ta paraqitur pushtimin nëpërmjet shenjave të afrimitetit dhe të bashkëjetesës. Megjithatë, ato nuk mjaftojnë për të provuar qëndrimet politike të individëve të fotografuar apo të shoqërisë shqiptare në tërësi. Prania e një portreti në mur nuk dëshmon vetvetiu për bindjet e banorëve. Një takim i përzemërt nuk provon domosdoshmërisht mbështetje politike; një skenë e fotografuar nuk mund të na zbulojë të gjitha rrethanat në të cilat është krijuar.
Për këtë arsye, fotografitë e Massanit kërkojnë një lexim të dyfishtë: si dokumente pamore të jetës shqiptare dhe si produkte të një vështrimi të formuar nga ideologjia fashiste. Ato na tregojnë jo vetëm çfarë ka qenë e pranishme para aparatit fotografik, por edhe çfarë ishte zgjedhur për t’u paraqitur te publiku italian.
Albanologu kanadezo-gjerman Robert Elsie, në prezantimin e koleksionit të Massanit, e vendos veprimtarinë e fotografit në këtë kontekst historik. Sipas tij, Massani u bë një ithtar i flaktë i lëvizjes fashiste dhe u shqua me albumin fotografik La sua terra (Toka e tij), botuar në Bergamo më 1936, kushtuar Musolinit dhe fashizmit. Më pas, ai botoi albume për rajone të ndryshme të Italisë, ndër to atë për Sicilinë më 1938 dhe për Ligurinë më 1939.
Pushtimi i Shqipërisë në prill 1939 krijoi një mundësi të re për fotografin: të dokumentonte dhe t’i prezantonte publikut italian territorin e sapopushtuar përtej Adriatikut, tashmë të përfshirë në strukturën politike të mbretërisë italo-shqiptare nën kurorën e Viktor Emanuelit III. Në këtë rast, përfaqësimi fotografik nuk mund të ndahet nga përpjekja e regjimit fashist për ta paraqitur zgjerimin territorial si një projekt bashkimi dhe integrimi.
Me mbështetjen e institucioneve italiane, Massani udhëtoi në Shqipëri dhe realizoi një koleksion të gjerë fotografik. Fotografitë u botuan në vëllimin Albania: testo e foto di Giuseppe Massani (Shqipëria: tekst dhe fotografi nga Giuseppe Massani), të botuar në Romë më 1940, në një botim të posaçëm të përgatitur nga Nënsekretariati për Çështjet Shqiptare. Vëllimi përfshinte edhe një pjesë përmbyllëse kushtuar “Bashkimit italo-shqiptar”, titull që pasqyronte drejtpërdrejt diskursin politik të regjimit.
Ky kontekst është thelbësor për ta kuptuar mënyrën se si albumi e paraqet Shqipërinë. Ai nuk ishte thjesht një botim fotografik mbi një vend të huaj, por edhe pjesë e një përpjekjeje institucionale për të ndërtuar një imazh të Shqipërisë nën sundimin italian. Përzgjedhja e temave, organizimi i materialit dhe ndërthurja e fotografive me tekstin duhet të shqyrtohen në raport me këtë qëllim.
Megjithatë, vlera dokumentare e koleksionit nuk përfundon te synimi propagandistik. Përkundrazi, fotografitë e Massanit përmbajnë një material pamor me interes të veçantë për studimin e Shqipërisë së vitit 1940: veshjet popullore, banesat tradicionale, peizazhet, vendbanimet, zakonet, veprimtaritë ekonomike dhe skenat e jetës së përditshme.
Në to shfaqen aspekte të një shoqërie me dallime të mëdha krahinore, me forma të larmishme organizimi të jetës dhe me tradita që ruheshin në mjedise të ndryshme. Këto pamje mund t’i shërbejnë kërkimit etnografik dhe historik, me kusht që të mos trajtohen si një pasqyrë e plotë dhe e paanshme e shoqërisë shqiptare. Albumi paraqet atë që fotografi ka zgjedhur të dokumentojë, jo gjithçka që përbënte realitetin e vendit.
Kjo është veçanërisht e rëndësishme kur bëhet fjalë për marrëdhëniet shoqërore dhe politike. Një fotografi e banorëve në kontakt me ushtarakët italianë mund të dokumentojë një takim, por nuk mund të përcaktojë vetvetiu nëse kemi të bëjmë me një marrëdhënie të zakonshme, një ceremoni të organizuar apo një skenë të përzgjedhur për efekt propagandistik. Për të arritur në përfundime të tilla, imazhet duhen krahasuar me burime të tjera historike, me dokumente të kohës dhe me të dhëna për rrethanat e realizimit të tyre.
Në këtë pikë, fotografia fiton një autonomi të pjesshme nga qëllimi i autorit. Ajo që Massani mund ta ketë fotografuar për të mbështetur imazhin e një bashkimi italo-shqiptar, sot mund të shërbejë për të studiuar shoqërinë shqiptare nën pushtimin italian. Ky ndryshim në mënyrën e leximit nuk e zhduk ngarkesën ideologjike të materialit; përkundrazi, e bën të mundur që ajo të analizohet krahas vlerës së tij dokumentare.
Koleksioni i Massanit na ofron kështu një dëshmi të rëndësishme pamore për Shqipërinë e paraluftës, në prag të transformimeve politike dhe shoqërore që do të pasonin. Por ai duhet vendosur në një kontekst më të gjerë, ku të përfshihen edhe burime që pasqyrojnë përvojat e tjera të shoqërisë shqiptare, rezistencën ndaj pushtimit dhe pasojat e sundimit fashist.
Fotografitë e tij nuk janë një panoramë shteruese e Shqipërisë së vitit 1940 dhe as një dëshmi e vetme e mënyrës se si shqiptarët e përjetuan atë periudhë. Ato janë një koleksion i pasur, i cili dokumenton një përzgjedhje të peizazhit njerëzor dhe kulturor të vendit, duke mbartur njëkohësisht gjurmët e rrethanave politike në të cilat u krijua.
Vlera e albumit qëndron pikërisht në këtë ndërthurje: në mundësinë për të parë, përmes fotografive, elemente të jetës shqiptare dhe, njëkohësisht, për të kuptuar se si pushteti fashist kërkonte t’i paraqiste ato. Kjo e bën koleksionin jo vetëm një burim për historinë e fotografisë dhe të etnografisë, por edhe një objekt studimi për marrëdhënien mes imazhit, ideologjisë dhe pushtetit.
Në fund, rëndësia historike e fotografive të Giuseppe Massanit nuk qëndron në pranimin e mesazhit që ato synonin të përcillnin, por në mundësinë për t’i lexuar përtej tij. Massani erdhi në Shqipëri si fotograf i formuar nga bindjet fashiste dhe punoi në një kontekst të mbështetur nga institucionet e pushtetit italian. Megjithatë, fotografitë e tij sot mund të na ndihmojnë të rindërtojmë aspekte të jetës shqiptare që i tejkalojnë synimet e botimit fillestar.
Ato janë njëkohësisht dëshmi të një kohe pushtimi dhe dokumente të një bote kulturore që nuk mund të reduktohet në narrativën politike të regjimit. Të lexuara në mënyrë kritike dhe të krahasuara me burime të tjera, ato na lejojnë të shohim jo një Shqipëri të paraqitur sipas pretendimeve të propagandës fashiste, por gjurmë të Shqipërisë historike, me larminë, kompleksitetin dhe përvojën e saj njerëzore.
Përgjithësisht albumi i Giuseppe Massanit është një komunikim i vlershëm dhe një pasqyrë cilësore i fokusit të fotografit, pavarësisht orientimit që udhëpriu atë në këtë tur në Shqipëri. Fotot e Giuseppe Massani janë ajo çfarë vlen dhe përcjell, ajo që tregon dhe argumenton. Larmia e tematikave dhe harta e shtrirjes së veprimtarisë së tij është shteruese. Në albumin e këtij fotografi mund të gjejmë gjithçka që i duhet një interesimi për të kuptuar në planin e përgjithshëm rreth gjendjes dhe zhvillimeve në Shqipërinë e vitit 1940.
Albert Vataj
- Ballistët kapin rob partizanin në bulevardin e Musolinit, Tiranë - 26/10/2026
- Giuseppe Massani një fotograf fashist që përcolli panoramën etnografike dhe zhvillimet sociale në Shqipëri në vitin 1940 - 26/10/2026
- “Ai nuk kthehet më, por ne e dimë kush janë vrasësit’ xhaxhai i Aleks Nikës pas shkuljes së pllakës së 21 Janarit: SPAK t’i çojë para drejtësisë - 26/10/2026