Pse Franz Kafka kërkoi që vepra e tij të digjej?

Nga Albert Vataj

Pyetja se pse Franz Kafka kërkoi që dorëshkrimet e tij të digjeshin pas vdekjes është një nga çështjet më të ndërlikuara të historisë së letërsisë moderne. Ajo nuk ka vetëm një përgjigje psikologjike apo letrare.

Në të ndërthuren pakënaqësia e autorit me krijimtarinë e vet, kërkimi i një përsosmërie të paarritshme, dëshira për të ruajtur privatësinë, frika nga gjykimi i të tjerëve dhe, mbi të gjitha, një paradoks që vazhdon të na sfidojë: A ka autori të drejtë ta zhdukë veprën e vet, edhe kur ajo mund të bëhet trashëgimi e njerëzimit?

Në rastin e Kafkës, përgjigjja nuk mund të reduktohet në pohimin se ai nuk e vlerësonte letërsinë e vet. Dokumentet dhe studimet kritike tregojnë një situatë më të ndërlikuar. Ai e përjetonte shkrimin si një nevojë jetike, por njëkohësisht vuante nga pamundësia për ta përmbushur idealin e tij artistik.

Çfarë kërkoi konkretisht Kafka?

Kafka vdiq më 3 qershor 1924, në moshën 40-vjeçare. Përpara vdekjes, ai i la mikut të tij të ngushtë, shkrimtarit Max Brod, udhëzime të shkruara që të mblidhte dorëshkrimet, ditarët, letrat dhe shkrimet e pabotuara, e t’i digjte pa përjashtim, mundësisht pa i lexuar.

Në shënimin e mëvonshëm, Kafka e formulonte kërkesën e tij si një vullnet të fundit. Por dokumentet zbulojnë edhe një hollësi të rëndësishme. Ai bënte dallimin midis disa veprave të botuara, të cilat pranonte të mbeteshin, dhe pjesës së madhe të materialeve të pabotuara, që kërkonte të shkatërroheshin.

Pra, nuk është e saktë të thuhet se Kafka donte të zhdukte pa dallim çdo gjë që kishte shkruar. Ai kishte botuar dhe pranonte të mbeteshin disa prej veprave të tij. Kërkesa për shkatërrim lidhej veçanërisht me trashëgiminë e pabotuar dhe me shkrimet personale.

Max Brod nuk e përmbushi amanetin e mikut të tij. I bindur për vlerën e jashtëzakonshme të asaj krijimtarie, ai botoi pas vdekjes së Kafkës romane si “Procesi”, “Kështjella” dhe “Amerika”, duke e shndërruar atë në një nga autorët më të rëndësishëm të shekullit XX.

Këtu fillon dilema që e kapërcen biografinë e një shkrimtari. A e shpëtoi Max Brod Kafkën nga harresa, apo e tradhtoi vullnetin e njeriut për të ruajtur veprën e autorit?

Max Brod: Kafka nuk e njihte plotësisht madhështinë e vet

Miku, botuesi dhe interpretuesi i parë i madh i Kafkës.

Brod përfaqëson qëndrimin se vlera e një vepre nuk mund të përcaktohet vetëm nga pakënaqësia që autori ka ndaj saj. Ai besonte se dorëshkrimet e Kafkës përmbanin një fuqi letrare që vetë shkrimtari nuk ishte në gjendje ta vlerësonte plotësisht.

Në interpretimin e Brodit, kërkesa për shkatërrim nuk duhej marrë si fjala përfundimtare mbi vlerën e letërsisë së Kafkës. Ai e njihte nga afër luftën e mikut të tij me shkrimin dhe ishte dëshmitar i faktit se Kafka shpesh nuk ishte i kënaqur me atë që krijonte.

Megjithatë, Brod nuk ishte thjesht një mik që refuzoi t’i bindej një porosie. Ai u bë edhe redaktori që përcaktoi mënyrën se si bota do ta njihte Kafkën. Ndërhyrjet e tij në dorëshkrime, renditja e kapitujve dhe mënyra e përgatitjes së teksteve për botim kanë qenë objekt i kritikës së mëvonshme letrare.

Qëndrimi i Brodit përmblidhet në një ide thelbësore, gjykimi i një autori mbi veprën e vet nuk është domosdoshmërisht gjykimi përfundimtar mbi vlerën e saj.

Por këtu duhet bërë një dallim. Kjo është mënyra se si mund të përmblidhet pozicioni i Brodit, jo një citim fjalë për fjalë i tij.

Milan Kundera: Kafka nuk donte të zhdukte gjithçka

Romancieri që e rishqyrtoi legjendën e testamentit të Kafkës.

Në esenë e tij të botuar në The New York Review of Books më 1995, Kundera kundërshtoi interpretimin e thjeshtuar se Kafka donte të zhdukte tërë krijimtarinë e vet.

Kundera e mbështet argumentin e tij te përmbajtja konkrete e udhëzimeve të Kafkës. Shkrimtari çek, sipas leximit të tij, kishte identifikuar disa libra dhe tregime që i konsideronte të vlefshme, ndërsa kërkesa për shkatërrim lidhej veçanërisht me shkrimet personale dhe me veprat që, sipas gjykimit të tij, nuk kishin arritur përmbushjen artistike të dëshiruar.

Ky është një kundërshtim i rëndësishëm ndaj mitit romantik të shkrimtarit që kërkon të zhduket plotësisht nga bota. Kundera na fton ta shohim Kafkën si një autor që bënte dallime, vlerësonte dhe refuzonte, jo si dikë që kishte mohuar pa kushte gjithçka që kishte krijuar.

Në këtë optikë, kërkesa e Kafkës nuk ishte domosdoshmërisht një akt mohimi i letërsisë, por një përpjekje për të vendosur se cilat pjesë të krijimtarisë së tij duhej të mbijetonin.

Kundera na ndihmon të kuptojmë se pakënaqësia ndaj një pjese të veprës nuk është e njëjtë me mohimin e vetvetes si shkrimtar.

Kritika letrare dhe muzeu i Kafkës, shkrimi si shpëtim dhe mundim

Shkrimi si nevojë ekzistenciale dhe si konflikt me idealin artistik.

Sipas materialeve shpjeguese të Muzeut të Kafkës në Pragë, ai ishte një autor jashtëzakonisht kërkues ndaj vetes. Shkrimi i jepte njëkohësisht shpëtim dhe vuajtje, ishte strehë, por edhe një burim dëshpërimi.

Kafka nuk e përjetonte krijimtarinë si një proces të qetë, në të cilin ideja lind, merr formë dhe përfundon në një vepër të plotë. Për të, shkrimi ishte një luftë e vazhdueshme me pamundësinë për të arritur atë që synonte.

Shumë nga veprat e tij mbetën fragmente. Romanet e tij të mëdha nuk u përfunduan sipas një forme përfundimtare të miratuar prej tij. Ai rishkruante, fshinte, ndërpriste dhe shkatërronte pjesë të teksteve. Kërkesa që një pjesë e dorëshkrimeve të digjej pas vdekjes mund të kuptohet, pjesërisht, në vazhdimësi të kësaj marrëdhënieje të vështirë me krijimin.

Kjo na çon te një interpretim themelor se Kafka nuk vuante sepse nuk kishte shkruar, vuante sepse ajo që kishte shkruar nuk përputhej gjithmonë me atë që kërkonte prej vetes.

Një vepër mund të jetë e jashtëzakonshme për lexuesin dhe e papërfunduar në sytë e autorit. Këto dy gjykime nuk e përjashtojnë njëri-tjetrin.

Për Kafkën, shkrimi ishte një nevojë e brendshme, por jo çdo produkt i kësaj nevoje duhej medoemos të bëhej pronë e publikut. Kjo është arsyeja pse nuk duhet ta interpretojmë kërkesën e tij vetëm si mungesë vetëbesimi apo si një gjest dëshpërimi. Ajo lidhej edhe me një etikë personale të krijimit, ku e drejta për të shkruar nuk nënkuptonte automatikisht detyrimin për t’u botuar.

Noam Tirosh: Dëshira për t’u harruar dhe paradoksi i kujtesës

Studiues i marrëdhënies midis kujtesës, harresës dhe trashëgimisë kulturore.

Në studimin The Dialectics of Forgetting in Kafka’s Writings and Will, të botuar në revistën Memory Studies, Tirosh e trajton kërkesën e Kafkës në raport me tensionin midis dëshirës për t’u harruar dhe mekanizmave që e ruajnë një autor në kujtesën kolektive.

Qasja e Tiroshit e zhvendos pyetjen nga psikologjia individuale drejt një problemi më të gjerë kulturor. Kush ka të drejtë të vendosë se çfarë duhet të mbetet në kujtesën e njerëzimit?

Kafka kërkoi që veprat e pabotuara të zhdukeshin. Brod vendosi t’i ruante. Më pas, botimi i tyre e shndërroi Kafkën në një autor me ndikim botëror. Kështu, vullneti individual për harresë u përball me interesin publik për ruajtjen e trashëgimisë letrare.

Këtu lind një paradoks, duke kërkuar zhdukjen e dorëshkrimeve, Kafka i dha historisë së letërsisë një nga dilemat e saj më të qëndrueshme mbi kufijtë e autorësisë dhe të kujtesës.

Sigurisht, nuk mund të pohojmë se Kafka e dëshironte këtë paradoks apo se kërkesa e tij ishte një strategji e fshehtë për pavdekësi. Një përfundim i tillë do të ishte spekulativ. Ajo që mund të themi është se historia e mëvonshme e veprës së tij e shndërroi kërkesën private në një çështje me rëndësi universale.

Nili Cohen: A i përket vepra autorit edhe pas vdekjes?

Juristja dhe studiuesja izraelite Nili Cohen, në studimin The Betrayed(?) Wills of Kafka and Brod, e shqyrton çështjen nga pikëpamja e së drejtës, e vullnetit të autorit dhe e interesit publik.

Problemi nuk është vetëm nëse Brod bëri mirë apo keq që nuk iu bind mikut të tij. Problemi është se si duhet të peshohen dy parime që mund të bien ndesh:

•             Autonomia e krijuesit: e drejta e autorit për të vendosur mbi fatin e dorëshkrimeve dhe të shkrimeve personale.

•             Interesi kulturor publik: mundësia që veprat të kenë vlerë përtej jetës dhe vlerësimit që u ka bërë krijuesi i tyre.

Cohen e vendos çështjen e Kafkës në këtë përplasje midis vullnetit individual dhe së mirës publike, duke treguar se ruajtja e trashëgimisë nuk është një akt moralisht i vetëkuptueshëm në çdo rrethanë.

Kjo qasje na ndihmon të shmangim një gjykim të nxituar. Nëse e vlerësojmë vetëm nga rezultati, Brod na shfaqet si njeriu që shpëtoi një pasuri të jashtëzakonshme letrare. Nëse e vlerësojmë nga respektimi i vullnetit të Kafkës, çështja bëhet më e ndërlikuar.

Dhe këto dy këndvështrime nuk e anulojnë njëri-tjetrin.

Por, në thelb, pse donte Kafka që dorëshkrimet të digjeshin?

Duke i ndërthurur këto interpretime, mund të dallojmë pesë arsye ose hipoteza shpjeguese. Ato nuk kanë të gjitha të njëjtën siguri historike.

1. Perfeksionizmi artistik

Kafka kishte një standard krijues që shpesh nuk arrinte ta përmbushte. Ajo që lexuesi mund ta quajë vepër, ai mund ta shihte si një përpjekje të papërfunduar, si një strukturë me të çara, si një formë që nuk e kishte arritur ende të vërtetën e saj të brendshme.

2. Dallimi midis shkrimit dhe botimit

Për Kafkën, të shkruarit ishte një nevojë jetike. Por kjo nuk do të thoshte se gjithçka që shkruante duhej t’i jepej publikut. Shkrimi mund të kishte vlerë si proces i brendshëm, pa pasur domosdoshmërisht statusin e një vepre të përfunduar për botim.

3. Mbrojtja e privatësisë

Ditarët dhe letrat zbulojnë jo vetëm mendimin e një njeriu, por edhe frikërat, marrëdhëniet, dobësitë dhe konfliktet e tij intime. Dëshira që ato të mos lexoheshin mund të shprehte një kufi që Kafka donte të vendoste midis vetes dhe publikut. Kjo është veçanërisht e rëndësishme për shkrimet personale.

4. Kontrolli mbi imazhin e vet

Duke kërkuar shkatërrimin e dorëshkrimeve, Kafka kërkonte të ruante të drejtën për të vendosur se çfarë do të përfaqësonte emrin e tij pas vdekjes. Ai nuk mund ta dinte se si do të interpretoheshin tekstet e pabotuara dhe në çfarë mase ato do të ndryshonin portretin e tij publik.

5. Dëshira për të mos lënë një trashëgimi të pakontrolluar

Kjo është një hipotezë më e gjerë. Kafka mund të mos ketë dashur që çdo fragment i mbetur, çdo shënim dhe çdo dështim krijues të shndërrohej në material për interpretimet e brezave të ardhshëm. Por nuk kemi prova të mjaftueshme për ta shpallur këtë si motivin e tij të vetëm apo përfundimtar.

Për dy pikat e para kemi mbështetje të drejtpërdrejtë në historinë e krijimtarisë së tij; për privatësinë kemi mbështetje në natyrën e materialeve që kërkoi të shkatërroheshin. Dy pikat e fundit janë interpretime që duhen mbajtur të hapura, jo të paraqiten si fakte të provuara.

Përfundimi filozofik, a mund të jetë autori gjykatësi i fundit i veprës së vet?

Këtu, qëndron thelbi i çështjes së Kafkës.

Një shkrimtar mund ta krijojë veprën, por nuk mund ta parashikojë plotësisht jetën që ajo do të bëjë pasi të largohet nga duart e tij. Ai mund të shohë papërsosmëritë, ndërsa lexuesi mund të zbulojë një të vërtetë që autori nuk e kishte njohur ende. Ai mund të shohë një fragment, ndërsa brezat e mëvonshëm mund të shohin një botë.

Por a i jep kjo publikut të drejtën të shpërfillë vullnetin e krijuesit?

Nuk ka një përgjigje të thjeshtë. Në rastin e Kafkës, historia na ka dhënë një rezultat të jashtëzakonshëm letrar, por rezultati nuk e zgjidh automatikisht dilemën morale. Fakti që veprat e tij u bënë pasuri e njerëzimit nuk do të thotë se dëshira e tij për t’i zhdukur ishte e pavlefshme.

Ndoshta ky është mësimi më i rëndësishëm. Vlera e një vepre dhe e drejta e autorit mbi fatin e saj janë dy çështje të ndryshme.

Kafka mund të ketë gabuar në vlerësimin e disa prej shkrimeve të veta. Brod mund të ketë pasur të drejtë për rëndësinë e tyre letrare. Por asnjëra prej këtyre mundësive nuk e shuan konfliktin midis vullnetit të individit dhe interesit të kulturës.

Dhe, megjithatë, ekziston edhe një paradoks tjetër. Kafka shkroi për botë ku individi ndihet i pafuqishëm përballë mekanizmave që vendosin mbi fatin e tij. Pas vdekjes, edhe dorëshkrimet e tij u bënë pjesë e një konflikti ku vendimet e të tjerëve përcaktuan fatin e tyre.

Nuk duhet të pretendojmë se ky ishte një projekt i ndërgjegjshëm i Kafkës. Por është e vështirë të mos vëresh se historia e tij personale përfundoi në një situatë që të kujton universin e vet letrar. Individi kërkon të përcaktojë fatin e tij, por vullneti i tij përballet me një rend që vazhdon të veprojë edhe pasi ai nuk është më aty.

Kafka kërkoi që dorëshkrimet të digjeshin. Brod i shpëtoi nga zjarri. Historia e letërsisë fitoi disa nga veprat e saj më të rëndësishme, por pyetja se kujt i përket fjala e fundit mbi një vepër mbetet e hapur.

Ndoshta pikërisht këtu qëndron madhështia e këtij paradoksi, jo në idenë se Kafka donte fshehurazi të

bëhej i pavdekshëm, por në faktin se një njeri që kërkoi të vendoste kufirin e fundit mbi trashëgiminë e vet u bë, pas vdekjes, objekt i një debati që nuk i përket më vetëm atij. I përket letërsisë, etikës, filozofisë dhe mënyrës se si njerëzimi vendos çfarë meriton të mbijetojë.

Referime:

•  Marianna Steiner, Kafka in Oxford, për historinë e dorëshkrimeve dhe ndërhyrjet editoriale të Max Brodit.

•  Milan Kundera, You’re Not in Your Own House Here, My Dear Fellow, The New

York Review of Books, 1995.

•  Noam Tirosh, The Dialectics of Forgetting in Kafka’s Writings and Will, Memory Studies.

•  Nili Cohen, The Betrayed(?) Wills of Kafka and Brod, Law & Literature, 2015.

•  Muzeu i Kafkës në Pragë, His Works, për marrëdhënien e Kafkës me shkrimin dhe pakënaqësinë krijuese. 

GALERIA FOTOGRAFIKE