NË VEND TË NJË KARTOLINE/ Zhuliana Jorganxhi, sot 80 vjeç poetja që i dha zë shpirti dashurisë dhe këngës shqiptare

Nga Albert Vataj

Sot ajo mbush plot 80 vjeç. Një jetë e farkëtuar në vargje, e hymnizuar në eterin e emocioneve, e madhështuar në zërat e qiellt të këngës dhe përkundur në mijëra harmoni tingush. Sa gjak i ka vërshuar në deje, aq dhe fjalë e kanë përshkuar atë grua, që sot, edhe pse me kaq vite, ende e ruan diellin e shpirtit rrezatues.

Është autorja e rreth 3 mijë teksteve të këngëve të muzikës së lehtë shqiptare, një shifër që, e thënë thjesht, duket si statistikë, por që pas vetes fsheh një jetë të tërë krijuese, mijëra vargje, qindra emocione dhe kujtesën muzikore të disa brezave. Zhuliana Jorganxhi nuk ka shkruar vetëm këngë, ajo ka shkruar një pjesë të historisë sonë emocionale, ka ngritur një copë murë të themeltë të qëndresës së vlerave muzikore.

Përmes vargut të saj, dashuria ka gjetur fjalët, malli ka gjetur zërin, rinia ka gjetur ëndrrën dhe një kohë e tërë ka gjetur mënyrën për të kënduar veten. Ajo është një nga ato krijuese të rralla që nuk e kanë ndjekur kohën, por e kanë shoqëruar atë me këngë.

Ka gra që nuk kalojnë thjesht nëpër kohë. Ato lënë pas një mënyrë të re për ta ndier kohën. Ka gra që ecin mbi tokë sikur mbi një pentagram të padukshëm; çdo hap i tyre është një notë, çdo frymëmarrje një varg, çdo kujtim një këngë që vitet nuk arrijnë ta heshtin. Njëra prej tyre është Zhuliana Jorganxhi.

Në galerinë e kujtesës sonë kulturore, aty ku fjala ruan fytyrat e njerëzve dhe kënga bëhet arkiv i shpirtit kombëtar, figura e saj shfaqet e ndritshme, e veçantë dhe e pazëvendësueshme. Ajo është një nga ato krijuese që nuk e kanë parë kurrë artin si një profesion të zakonshëm, por si një mënyrë ekzistence: të jetosh përmes fjalës, të mendosh përmes saj dhe, mbi të gjitha, t’ua kthesh njerëzve emocionet e tyre në vargje.

E lindur në Korçën e serenatave, qytetin ku dashuria ka pasur gjithmonë një tingull, një dritare dhe një mbrëmje, Zhuliana Jorganxhi u rrit në një atmosferë ku arti nuk ishte luks, por pjesë e frymëmarrjes. Korça i dha asaj një nga sekretet më të bukura të krijimit: aftësinë për ta dëgjuar muzikën edhe aty ku të tjerët dëgjojnë vetëm fjalë.

Dhe ajo fjalë, në duart e saj, nuk mbeti kurrë vetëm fjalë.

U bë këngë.

U bë kujtim.

U bë dashuri.

U bë zë.

Që në vitet e rinisë, vargu i saj mbarti një përzierje të rrallë ëmbëlsie dhe force. Ishte i brishtë si një petal, por i qëndrueshëm si kujtesa. Kishte në të dritën e dashurisë, mallin e ndarjes, hovin e rinisë, dëshirën për liri dhe atë drithërimën e veçantë që e bën një varg të kalojë nga goja e autorit te zemra e një populli.

Kështu, poezia e Zhuliana Jorganxhit nisi të jetojë një jetë të dytë: u bë këngë.

Dhe kur poezia bëhet këngë, ajo nuk i përket më vetëm poetit. Ajo bëhet pronë e kujtesës.

“Jon”, “Kthehu për vete, për mua”, “Ne, bijtë e lirisë” dhe dhjetëra e dhjetëra krijime të tjera nuk janë thjesht tituj në një repertor artistik. Ato janë pjesë e një albumi emocional të disa brezave shqiptarësh. Janë këngë që kanë kaluar nga festivalet në shtëpi, nga ekranet në sheshe, nga dashuritë personale në kujtesën kolektive.

Nëpërmjet vargjeve të saj, Zhuliana Jorganxhi ka ditur të shkruajë jo vetëm atë që ndien një individ, por edhe atë që ndien një brez.

Ajo ka qenë, në këtë kuptim, një kronikane e padukshme e emocioneve shqiptare.

Ka shkruar për dashurinë, por në dashurinë e saj ka qenë gjithmonë diçka më e madhe se dy njerëz. Ka qenë dëshira për të jetuar. Ka shkruar për lirinë, por liria në vargjet e saj nuk ka qenë vetëm një koncept politik; ka qenë një etje njerëzore, një dritare e hapur në shpirt. Ka shkruar për rininë, por në të ka ruajtur një pjesë të përhershme të vetes dhe të një shoqërie që kërkonte të besonte tek e nesërmja.

Prandaj krijimtaria e saj mund të lexohet edhe si një hartë e ndjenjës shqiptare.

Nga brigjet e Jonit deri te bulevardet e protestave të Dhjetorit ’90; nga dashuria intime te ëndrra kolektive; nga festivali te rruga; nga poezia te zëri i mijëra njerëzve.

Ajo i dha dashurisë gjuhën e vargut, lirisë emocionin e këngës dhe kujtesës tingullin e saj.

Por ka edhe një tjetër dimension të rëndësishëm në jetën e saj krijuese: largimi.

Mërgimi është një provë e madhe për një krijues. Të largohesh nga vendi ku ke lindur do të thotë të marrësh me vete peizazhet, zërat, erërat, njerëzit, fjalët dhe heshtjet e tij. Por për një poet, atdheu nuk është vetëm një tokë. Është një gjuhë që udhëton brenda teje.

Në Trieste, larg Shqipërisë, Zhuliana Jorganxhi nuk e ndërpreu dialogun me vendin e saj. Përkundrazi, largësia e bëri atë edhe më të vetëdijshme për vlerën e kujtesës. Çdo varg u bë një urë mbi det. Çdo këngë një mënyrë për të mos e humbur vendin e nisjes.

Sepse njeriu mund të largohet nga atdheu, por është shumë më e vështirë që atdheu të largohet nga njeriu.

Në këtë kuptim, krijimtaria e saj është edhe një dëshmi e fuqisë së gjuhës shqipe për të ruajtur identitetin. Fjala e saj ka udhëtuar përtej kufijve, ka gjetur njerëz në vende të ndryshme dhe ka dëshmuar se kultura nuk ka nevojë për kufij për të qenë atdhe.

Në librin “Zëri i shpirtit tim”, ky raport i thellë mes krijueses dhe botës së saj shpirtërore merr një dimension të veçantë. Sepse, në fund të fundit, artisti nuk krijon vetëm atë që sheh. Ai krijon atë që nuk mund ta mbajë më brenda vetes.

Dhe Zhuliana Jorganxhi ka pasur gjithmonë shumë për të thënë.

Përmes qindra teksteve të këngëve, ajo është bërë zëri i një kohe dhe bashkëudhëtare e shumë brezave. Breza që u dashuruan me vargjet e saj, që kënduan këngët e saj, që gjetën në to një fjalë për ndjenjën që vetë nuk dinin ta shprehnin.

Ky është ndoshta një nga misionet më të mëdha të poetit: t’u japë njerëzve fjalët që ata i kanë ndier, por nuk kanë ditur t’i thonë.

Dhe pikërisht këtu qëndron një pjesë e madhështisë së Zhuliana Jorganxhit.

Ajo nuk shkroi vetëm për veten.

Shkroi edhe për ne.

Për dashuritë tona të pathëna. Për mallin tonë. Për shpresat tona. Për revoltën dhe ëndrrat tona. Për atë pjesë të brishtë të qenies sonë që vetëm kënga mund ta prekë pa e lënduar.

Si krijuese, ajo ka qenë një urë: mes poezisë dhe muzikës, mes traditës dhe modernes, mes Shqipërisë dhe mërgimit, mes përvojës personale dhe kujtesës kolektive.

Dhe urat e vërteta nuk ndërtohen vetëm me gurë. Ndërtohen me besim, me durim dhe me dëshirën për t’i lidhur brigjet.

Këtë ka bërë Zhuliana Jorganxhi me artin e saj.

Ka lidhur zemra.

Ka lidhur kohë.

Ka lidhur njerëz.

Ka lidhur Shqipërinë me vetveten.

Prandaj, në ditën e saj, një kartolinë urimi do të ishte shumë pak për një grua që ka shkruar kaq shumë prej kartolinës sonë shpirtërore.

Më shumë se një kartolinë, ajo meriton një falënderim.

Falënderim për fjalët që na ka dhënë.

Për këngët që na ka lënë.

Për emocionet që ka ruajtur në varg.

Për kujtesën që ka ndërtuar.

Për një jetë të tërë kushtuar artit dhe fjalës shqipe.

Për kontributin e saj të jashtëzakonshëm në këngën shqiptare, për krijimtarinë e begatë, për përkushtimin ndaj kulturës kombëtare dhe për rolin e saj si intelektuale e angazhuar, ajo është nderuar me titullin e lartë “Mjeshtër i Madh”, një vlerësim që i shtohet një karriere ku fjala dhe atdheu kanë qenë gjithmonë në të njëjtën fjali.

Por nderimet zyrtare, sado të rëndësishme, nuk janë matësi i vetëm i një krijuesi.

Matësi më i madh është kujtesa.

Dhe kujtesa shqiptare e ka ruajtur Zhuliana Jorganxhin në një vend të veçantë: aty ku ruhen këngët që nuk plaken.

Sepse një këngë e mirë nuk ka moshë.

Ajo thjesht pret një zemër tjetër për t’u kënduar.

Dhe ndoshta kjo është trashëgimia më e bukur e një poeteje që e shndërroi fjalën në muzikë: ajo na mësoi se poezia nuk ka nevojë gjithmonë të qëndrojë në faqe. Ndonjëherë ajo duhet të dalë prej librit, të marrë frymë, të ngjitet në një melodi dhe të udhëtojë nga një brez te tjetri.

Nëse një komb mund ta masë pasurinë e vet edhe me numrin e këngëve që ka kënduar për dashurinë, lirinë dhe shpresën, atëherë Zhuliana Jorganxhi është një nga ato zëra që e kanë bërë këtë pasuri më të madhe.

Në ditën e saj, pra, le të mos i dërgojmë vetëm një urim.

Le t’i dërgojmë një falënderim nga kujtesa.

Sepse ajo nuk na la vetëm vargje.

Na la një mënyrë për të ndier.

Dhe njerëzit që na mësojnë të ndiejmë, mbeten gjatë.

Shumë gjatë.

Ndoshta përgjithmonë.

Gëzuar ditën tuaj, Zhuliana Jorganxhi!

Le të vazhdojë të këndojë gjatë shpirti juaj, sepse ka ende shumë heshtje që presin një varg, shumë zemra që presin një këngë dhe shumë kujtime që presin të marrin zë.