Eqrem Çabej, njeriu që ia dëgjoi shqipes rrahjet e zemrës në çdo kraharor që mëkoi këndimtar ky shpirt epik

Nga Albert Vataj

Sot, në këtë ndërmendje, figura e Eqrem Çabej nuk shfaqet vetëm si ajo e një akademiku të pluhurosur mes librave, por si e një pelerin shpirtëror që zbriti në labirintet e shekujve për të gërmuar e rindërtuar genin e fjalës shqipe, për të dëgjuar pas çdo gërme pëshpërimen e një zëri që oshëtinte nga thellësia e kohërave, si një thirrje për zgjim, si një përgjërim për përkujdesje, si një kungim i shpirtit të shenjtë kyçur në manastiret e harruara të kohëlargëtave. Po, prej atje ku fara kishte mbirë e pranverimi harbuar, kish.

Me mendjen, vullnetin, shpirtin dhe zjarrin e zemrës, ai e shndërroi zellin në parmendë, dhe erdhi si një bujk që del nga legjenda për të mbarështuar bimën e bekuar të begatisë qiellore, për t’i mëkuar këtij premtimi frymën e gjalljes e këndimit.

Eqrem Çabej e studioi shqipen thjesht si një gjuhë, ai e dëgjoi atë si një dëshmi të gjallë të historisë, si një gjurmë të thellë të kujtesës shqiptare, si një organizëm që kishte jetuar, ndryshuar, mbijetuar dhe ardhur deri te ne përmes shekujve.

Sot, më 13 gusht, në përvjetorin e ndarjes së tij nga jeta, kujtimi i Çabejt nuk është vetëm një përkujtim akademik. Është një çast për të menduar mbi një prej atyre figurave të rralla që ia kushtuan jetën një pyetjeje të madhe: nga vjen shqipja dhe çfarë na tregon ajo për ne?

Eqrem Çabej lindi më 7 gusht 1908, në Gjirokastër, një qytet ku gjuha, tradita, kënga dhe kujtesa popullore kanë qenë gjithmonë pjesë e një pasurie të veçantë shpirtërore. Që herët, rruga e tij u drejtua nga studimi. Arsimi në Shqipëri u pasua nga një formim i thellë universitar në Austri, në mjedisin e gjuhësisë dhe filologjisë evropiane, ku ai u përball me metodat më të përparuara të kohës.

Në Universitetin e Vjenës, Çabej u formua në traditën e gjuhësisë historike e krahasuese dhe në vitin 1933 mbrojti doktoraturën. Por rëndësia e këtij formimi nuk qëndron vetëm në titullin akademik. Ai solli në studimin e shqipes një mënyrë të re të të menduarit, kërkimin rigoroz, krahasimin sistematik, kujdesin ndaj burimeve dhe, mbi të gjitha, bindjen se gjuha nuk mund të shkëputet nga historia.

Sepse gjuha është një arkiv që nuk digjet.

Dokumentet mund të zhduken, kronikat mund të jenë të paplota, gurët mund të treten nga koha, por një fjalë mund të mbajë brenda vetes një histori mijëravjeçare. Në trajtën e saj të sotme mund të mos e dallojmë menjëherë, por brenda saj mund të jenë ruajtur gjurmë të kontakteve, migrimeve, marrëdhënieve kulturore, ndryshimeve fonetike dhe zhvillimeve historike.

Çabej e dinte këtë.

Prandaj puna e tij nuk ishte thjesht të pyeste: “Çfarë do të thotë kjo fjalë?” Ai pyeste: “Si u bë kjo fjalë ajo që është sot?”

Dhe kjo është një pyetje shumë më e thellë.

Në historinë e një kombi, gjuha është më shumë se një mjet komunikimi. Ajo është një formë e identitetit, një mënyrë e organizimit të botës dhe një kujtesë kolektive. Për shqiptarët, kjo merr një rëndësi të veçantë për shkak të historisë së ndërlikuar të Ballkanit, të kontakteve të shumta gjuhësore dhe të mungesës së një dokumentacioni të pandërprerë për periudhat më të hershme.

Pikërisht këtu qëndron madhështia dhe vështirësia e punës së Çabejt.

Ai e trajtoi shqipen brenda familjes së madhe indoevropiane, duke e studiuar në raport me gjuhët e tjera dhe duke kërkuar të kuptonte zhvillimin e saj historik. Çështja e prejardhjes së shqipes, marrëdhëniet e saj me gjuhët e lashta të Ballkanit dhe veçanërisht hipotezat për lidhjet ilire janë ndër problemet më të ndërlikuara të albanologjisë.

Çabej nuk e ndërtoi kërkimin mbi dëshirën për të krijuar mite. Përkundrazi, vlera e tij qëndron pikërisht te disiplina shkencore me të cilën iu qas problemeve të vështira.

Ai dinte se në shkencë ekziston një kufi që nuk mund të kapërcehet me dëshirën për të besuar.

Dhe kjo e bën veprën e tij edhe më të rëndësishme.

Në qendër të veprës së Çabejt qëndrojnë “Studime etimologjike në fushë të shqipes”, një ndër monumentet më të mëdha të gjuhësisë shqiptare.

Etimologjia është, në njëfarë mënyre, arkeologjia e fjalës.

Arkeologu gërmon tokën për të gjetur shtresa të qytetërimeve të harruara. Etimologu gërmon në kohë. Ai kërkon gjurmët e vjetra të një fjale, format e saj të mëparshme, ndryshimet fonetike e kuptimore, marrëdhëniet me fjalë të tjera dhe kontaktet që ajo mund të ketë pasur me gjuhë të tjera.

Çabej e bëri këtë me një durim të jashtëzakonshëm.

Në punën e tij, fjala shqiptare nuk është një objekt i ngrirë. Ajo është një qenie historike. Ajo lind, ndryshon, udhëton, prek gjuhë të tjera, merr nuanca të reja dhe, në fund, mbërrin te brezat e sotëm.

Në këtë kuptim, etimologjia e Çabejt është edhe një biografi e fjalëve shqiptare.

Ai kërkoi rrënjët e tyre, por njëkohësisht kërkoi edhe historinë e njerëzve që i përdorën.

Një tjetër dimension i rëndësishëm i veprës së tij lidhet me gjuhësinë ballkanike.

Shqipja nuk ka jetuar në izolim. Për shekuj me radhë ajo ka qenë pjesë e një hapësire ku popuj dhe gjuhë kanë bashkëjetuar, janë përplasur, janë ndikuar dhe kanë shkëmbyer elemente. Greqishtja, latinishtja dhe më vonë gjuhët sllave, rumanishtja, turqishtja dhe gjuhë të tjera kanë lënë gjurmë në historinë gjuhësore të rajonit.

Por edhe shqipja ka dhënë.

Kjo është një pikë e rëndësishme, kontaktet gjuhësore nuk janë vetëm histori ndikimi, janë histori shkëmbimi.

Çabej e studioi shqipen pikërisht në këtë mozaik ballkanik. Ai e pa atë jo si një ishull të shkëputur, por si një gjuhë që ka jetuar brenda një hapësire historike jashtëzakonisht komplekse.

Kjo qasje e nxori studimin e shqipes nga kufijtë e një interesi vetëm kombëtar dhe e vendosi atë në një kontekst më të gjerë evropian.

Çabej i kushtoi vëmendje të veçantë edhe dialektologjisë.

Gegërishtja dhe toskërishtja nuk ishin për të thjesht dy mënyra të ndryshme shqiptimi. Ato ishin dëshmi të një historie të gjatë zhvillimi gjuhësor.

Në dialekte ruhen shpesh fjalë, forma dhe ndërtime që mund të jenë zhdukur nga përdorimi i përgjithshëm. Prandaj dialekti është edhe një muze i gjallë i gjuhës.

Çabej e kuptonte se shqipja nuk mund të studiohej vetëm përmes gjuhës standarde. Për ta njohur thellë një gjuhë duhet dëgjuar edhe ajo që flitet në male e fusha, në qytete e fshatra, në rrëfimet e të moshuarve, në këngët popullore, në të folmet që mbartin shekuj të tërë.

Në këtë pikë, gjuhëtari bëhet edhe etnograf, historian dhe dëgjues i kujdesshëm i shpirtit popullor.

Një tjetër shtyllë e veprimtarisë së Çabejt ishte filologjia shqiptare.

Ai u mor me autorët e vjetër, tekstet, historinë e shkrimit shqip dhe problemet që lidhen me zhvillimin e traditës së shkruar.

Nga “Meshari” i Gjon Buzukut, te traditat e mëvonshme të shkrimit shqip, historia e gjuhës së shkruar është një histori e përpjekjes së shqiptarëve për t’i dhënë zë dhe formë të qëndrueshme gjuhës së tyre.

Çabej e studioi këtë trashëgimi me një vetëdije të qartë se një komb nuk mund ta kuptojë plotësisht veten nëse nuk njeh historinë e fjalës së shkruar.

Do të ishte e padrejtë ta kufizonim Çabejn vetëm te profesioni i gjuhëtarit.

Ai ishte një filolog, historian i gjuhës, studiues i kulturës dhe një nga arkitektët e mendimit albanologjik shqiptar.

Në jetën akademike shqiptare të shekullit XX, ai përfaqësonte një standard të lartë profesionalizmi. Kontributi i tij lidhet edhe me konsolidimin e institucioneve shkencore shqiptare dhe me formimin e një tradite të qëndrueshme kërkimi.

Pas Luftës së Dytë Botërore, ai u bë një nga figurat kryesore të jetës shkencore shqiptare dhe kontribuoi në zhvillimin e institucioneve që do të çonin më pas drejt krijimit të Akademisë së Shkencave.

Në një periudhë kur shkenca shpesh përballej me trysni ideologjike dhe kur historia e gjuhës mund të përdorej lehtësisht për qëllime jashtëshkencore, vlera e punës së tij qëndron edhe në përpjekjen për ta mbajtur argumentin gjuhësor të mbështetur në dëshmi, metoda dhe krahasim.

Ka diçka fisnike në figurën e një dijetari që nuk kërkon të bëhet protagonist.

Çabej nuk ishte njeri i zhurmës.

Ai ishte njeri i tavolinës së punës, i dorëshkrimeve, i kartelave, i librave, i varianteve të një fjale, i dyshimit shkencor dhe i durimit.

Në një epokë kur shumëkush kërkon përgjigje të shpejta, ai na kujton se disa pyetje kërkojnë një jetë të tërë.

Një fjalë mund të kërkojë vite.

Një rrënjë mund të kërkojë dekada.

Një hipotezë mund të kërkojë një brez studiuesish.

Kjo është etika e dijes.

Dhe pikërisht këtu Çabej bëhet edhe më aktual.

Më 13 gusht 1980, në Tiranë, Eqrem Çabej u nda nga jeta.

Ishte 72 vjeç.

Por në rastin e njerëzve të tillë, vdekja biologjike nuk është fundi i veprës. Ajo është vetëm çasti kur studiuesi largohet dhe fillon të flasë biblioteka e tij, kthehet nga udha shpirti dhe duke na zënë përdore na tregon plagët e shpirtit dhe gjurmët kah ka ardhur e ku ka shkuar.

Çabej la pas një trashëgimi që nuk mund të mbyllet në një datë përkujtimore. Librat e tij vazhdojnë të lexohen, argumentet e tij të shqyrtohen, hipotezat e tij të diskutohen, përfundimet e tij të rishikohen e të plotësohen nga brezat e rinj.

Sepse shkenca nuk është monument prej mermeri, është dialog i pafundëm me të vërtetën.

Dhe Çabej është pjesë e këtij dialogu.

Ndoshta një nga mënyrat më të bukura për ta kuptuar rëndësinë e Çabejt është të mendojmë se çfarë ndodh me një popull kur ai pushon së kujdesuri për gjuhën.

Në fillim humbasin disa fjalë.

Pastaj humbasin disa kuptime.

Më pas harrohen disa mënyra të të menduarit.

Dhe, ngadalë, humbet një pjesë e mënyrës se si një popull ka parë botën.

Çabej e kuptoi këtë rrezik shumë më herët.

Për të ruajtur gjuhën nuk mjafton ta flasësh. Duhet ta studiosh, ta dokumentosh, ta njohësh në historinë e saj, në dialektet e saj, në letërsinë e saj, në marrëdhëniet e saj me gjuhët e tjera.

Sepse gjuha nuk është vetëm ajo që themi, është edhe ajo që kemi qenë.

Sot, 46 vjet pas vdekjes së tij, emri i Eqrem Çabejt mbetet i lidhur pazgjidhshmërisht me albanologjinë.

Ai i dha studimit të shqipes një themel të fortë shkencor. I dha etimologjisë shqiptare një dimension të gjerë. Ndihmoi në ndriçimin e historisë së gjuhës, të dialekteve, të kontakteve ballkanike dhe të traditës filologjike.

Por trashëgimia e tij më e madhe ndoshta nuk është vetëm ajo që shkroi.

Është mënyra se si na mësoi të mendojmë për gjuhën.

Na mësoi se një fjalë nuk është kurrë vetëm një fjalë.

Pas saj mund të jetë një udhëtim.

Një popull.

Një shekull.

Një migrim.

Një takim kulturash.

Një dhimbje.

Një kujtim.

Një qytet i humbur.

Një mënyrë e lashtë për ta parë botën.

Dhe nëse ne sot mund ta lexojmë më qartë këtë arkiv të padukshëm të identitetit shqiptar, kjo ndodh edhe sepse një njeri si Eqrem Çabej kaloi jetën duke e dëgjuar atë me durimin e një shkencëtari dhe ndjeshmërinë e një intelektuali.

Eqrem Çabej e bëri gjuhën të na flasë, dhe ne të mrekullohemi prej saj.

Ai nuk e kërkoi madhështinë në zhurmë. E kërkoi në një fjalë të vjetër, në një trajtë dialektore, në një tekst të harruar, në një rrënjë të fshehur, në një lidhje që duhej provuar me durim.

Ai punoi në heshtje për të zbuluar zërin e një populli.

Prandaj sot, kur përkulemi përpara kujtimit të tij, nuk përkujtojmë vetëm një gjuhëtar të madh.

Përkujtojmë një nga njerëzit që ndihmuan shqiptarët të kuptojnë se gjuha e tyre nuk është thjesht mjeti me të cilin flasin, por një nga format më të thella me të cilat ekzistojnë.

Dhe ndoshta ky është monumenti më i denjë për Eqrem Çabejn: Sa herë që një shqiptar thotë një fjalë dhe pyet veten se nga ka ardhur ajo, sa histori ka brenda saj dhe çfarë kujtese mban, diku, në atë pyetje, vazhdon të jetojë edhe Çabej.

Sepse dijetarët e mëdhenj nuk vdesin atëherë kur mbyllin sytë.

Ata vazhdojnë të jetojnë në pyetjet që u mësojnë brezave të bëjnë.