Nga Ethem Ruka
Reformat e Tanzimatit, të shpallura nga Perandoria Osmane në mesin e shekullit XIX, e rënduan edhe më shumë gjendjen e mjeruar të vendit. Në vend të shpresës sollën barrë; në vend të qetësisë ndezën zemërim.
Masat e reja nuk u pritën me duartrokitje, por me dhëmbë të shtrënguar, me kryengritje të ashpra dhe me një çmim të paguar shtrenjtë në gjak e sakrifica. Zjarri i pakënaqësisë u përhap nga një krahinë në tjetrën dhe, rreth vitit 1847, shpërtheu me forcë të papërmbajtshme edhe në Labëri.
Kjo krahinë nuk është thjesht një emër i shënuar në hartë. Ajo është tokë e ashpër që rrit burra të fortë e gra burrnesha. Mbi të gjitha, Labëria është një shpirt i përbashkët. Atje ku të tjerët shohin fshatra të shpërndarë nëpër kodra e male, Labëria e ndien veten një trup të vetëm, me një zemër që rreh njësoj kudo, me të njëjtin gjak në deje, me të njëjtat zakone, me të njëjtin dinjitet, nder e krenari.
Në ditë të vështira, lebërit nuk pyesnin për fshat a fis; bëheshin një dhe shndërroheshin në një stuhi që as Zoti nuk e pengonte dot. Për ta, nderi, besa dhe dashuria për tokën ishin të panegociueshme.
Kur reformat nisën të zbatoheshin me forcë, pakënaqësia shërtheu si vullkan. Nën udhëheqjen e kapedanit kuçiot Zenel Gjoleka, kryengritja përfshiu gjithë krahinën. Fjalët kishin mbaruar; tashmë flisnin vetëm armët. Malet u kthyen në fortesa natyrore, ndërsa shtigjet e thepisura në mburoja të pakalueshme.
Për të rivendosur autoritetin, forcat osmane ndërmorën masa të ashpra ndëshkuese. Organizatorët dhe pjesëmarrësit e kryengritjes u ndoqën pa mëshirë. Shumë banorë u detyruan të braktisnin fshatrat dhe të tërhiqeshin drejt maleve, duke kërkuar strehë nëpër shpella e shkëmbinj të thepisur, ku vetëm dhitë e egra mund të ngjiteshin. Malet u kthyen në shpresën e fundit për liri.
Taborre të tëra jeniçerësh zunë shtigjet dhe organizuan një rrethim të pashëmbullt, ditë e natë. Kishte vetëm një mënyrë për t’i detyruar luftëtarët të dilnin nga strehët e maleve: t’u ndërpritej uji. Etja do të bëhej arma më e pamëshirshme për ta.
Por gratë e asaj toke nuk u trembën. Ato morën mbi supe rreziqe të mëdha, duke u nisur fshehurazi drejt burimeve, mes gurëve e ferrave, për të mbushur ujë pa u diktuar nga armiku. Çdo hap drejt burimit ishte një sfidë me vdekjen, çdo kthim drejt vendstrehimeve ishte një fitore për jetën.
Një ditë radha i erdhi Maro Kondës. Ajo ishte bijë e asaj toke, nje trimëresh çorrjote që e njihte vendin edhe me sy të mbyllur. Zemra e saj ishte gatuar me dashuri të pafund për vendin dhe me urrejtje po ashtu të pafund për armikun. Në sytë e saj nuk kishte frikë, por vendosmëri e forcë.
Marua ngarkoi bucelën mbi shpinë dhe, me njërën dorë, mbante foshnjën e sapolindur, ndërsa me dorën tjetër mbahej në shtigjet e thepisura. U nis në atë rrugë të rrezikshme që të çonte te një nga burimet në rrëzë të malit. Çdo hap drejt burimit dhe çdo gur i asaj rruge, mund të bëheshin dëshmitarët e fundit i jetës së saj.
Kur mbërriti te burimi, gjithçka dukej e qetë. Maroja u përkul, mbushi bucelën dhe për një çast mendoi se do të mund të kthehej pa u diktuar. Por sapo u drejtua, nga të gjitha anët ia behën jeniçerët. U shfaqën si hije mes shkëmbinjve. Nuk e prekën. Nuk e lënduan. Vetëm e rrethuan.
Në atë çast, e qara e foshnjës theu heshtjen e maleve. Zëri i brishtë u përplas nëpër gurë e u kthye si jehonë. Por Maroja nuk u zverdh, nuk u drodh, nuk e dha veten. Sytë i mbetën të qetë, si uji i burimit që sapo kishte mbushur.
-Do të vish me ne, i thanë ata me një ton që përpiqej të dukej i butë. Do të shoqërojmë deri te posta ku ndodhet komandanti ynë. Mos u shqetëso! Asgjë nuk do të të ndodhë. Do të të bëjnë vetëm disa pyetje dhe pastaj do të jesh e lirë të vazhdosh rrugën.
Fjalë të ëmbla, por me teh të fshehur. Maroja e kuptoi se kjo ishte një dredhi për të mësuar shtigjet që çonin drejt majave ku ishin strehuar luftëtarët.
Edhe komandanti i jeniçerëve u soll me një mirësjellje të shtirur. Ai kërkoi të dinte ku ndodheshin kapedanët dhe burrat e maleve. Maro Konda, me një qetësi që të hutonte dhe me një zgjuarsi të pazakontë, u tha se do t’i ndihmonte, se do t’i çonte vetë drejt majës së malit. Komandanti besoi plotësisht dhe organizoi njëqind jeniçerë nga më të zotët e më të armatosurit për ta ndjekur.
Maroja, në krye të taborrit, mori rrugën drejt malit. Ecën gjatë. Ajo ecte përpara, ndërsa mendja i bluante mendime hakmarrjeje për gjakun e derdhur në ato troje, për burrat e vrarë, për shtëpitë e djegura. Në sytë e saj nuk kishte më as frikë, dhe as lëkundje.
Dalëngadalë i futi në një shteg aq të ngushtë sa kalonte vetëm një njeri. Kolona u zgjat si gjarpër mbi shpat. Nga njëra anë ngrihej mali i ashpër, nga ana tjetër hapej një greminë e frikshme. Djersë të ftohta u rrëshqitën në ballë jeniçerëve.
– Nuk mund të vazhdojmë kështu, tha njëri prej tyre. Të lidhemi me litarë. Nëse rrëzohet ndonjëri, ta mbajmë.
Dhe ashtu bënë. Njëri pas tjetrit u lidhën, duke krijuar një zinxhir të vetëm. Maro Konda ndjeu një therje në kraharor. Në horizont u shfaqën disa korba të zinj, si ogur i asaj që do të ndodhte. Atëherë e mori vendimin, një vendim që kërkonte flijim.
U kthye ngadalë. Shtrëngoi foshnjën në gji. Me një lëvizje të papritur shtyu jeniçerin e parë. Ai u rrëzua në humnerë, duke tërhequr pas vetes gjithë zinxhirin e lidhur. Njëri pas tjetrit, trupat u shkëputën nga shkëmbi dhe fluturuan në greminë.
Pastaj edhe Maro Konda, bashkë me foshnjën e saj, u hodh si shqiponjë drejt humnerës.
Shkëmbinjtë u bënë varr për jeniçerët, por altar flijimi për Maro Kondën. Gjaku i saj u bë dritë, dhe bashkë me të lindi një këngë që nuk do të vdesë kurrë:
Nga shkëmbinjtë u lëshove,
Turqitë prapa ç’i more,
S’more një, po dy taborre…
Maro Konda u bë frymë, u bë simbol, u bë legjendë. Ajo dëshmoi se trimëria nuk ka gjini. Kur bie një luftëtar për liri, lind e rilind një komb i tërë. Dhe edhe sot, kur era fryn në ato anë, duket sikur mban ison e një kënge të vjetër labërishte:
Moj Maro, moj Marinë, na nderove Labërinë…
