Shkencëtari belgo-amerikan Francis Halzen fitoi Çmimin Nobel në Fizikë për vitin 2026 për punën e tij në krijimin e një observatori në akujt e Antarktidës, i cili përdoret për zbulimin e neutrinove me energji të lartë, grimca nënatomike të pakapshme që mund të zbulojnë informacione për kozmosin, të cilat përndryshe do të ishin të paarritshme.
Halzen, 82 vjeç, kuptoi se akulli i pastër në Polin e Jugut mund të përdorej për të gjurmuar këto neutrino, të quajtura ndonjëherë “grimca fantazmë”, për shkak se ato kalojnë përmes Tokës pa lënë gjurmë dhe ndërveprojnë me materien jashtëzakonisht rrallë.
“Mesazherët sjellin informacion nga kozmosi,” tha Eva Olsson, nga Akademia Mbretërore Suedeze e Shkencave, në një konferencë për shtyp.
“Ata hapin derën drejt galaktikave të largëta dhe na tregojnë për proceset e yjeve që shpërthejnë. Është një lehtësim i madh për mua, sepse kjo nuk ishte krejtësisht e papritur dhe, rreth kësaj periudhe të vitit, gjithmonë ndihesha keq sepse nuk e fitoja çmimin dhe mendoja se ishte e tmerrshme për bashkëpunëtorët e mi, të cilët e meritonin aq shumë. Kështu që ky problem më në fund u zgjidh,” tha Halzen në një konferencë për shtyp.
Ndërveprimet e regjistruara nga Observatori i Neutrinove IceCube ofrojnë informacion se si krijohen grimcat me energji të lartë dhe mund të zbulojnë edhe fenomene të panjohura më parë, tha Akademia.
“Ne mund t’i kapnim ato në akull, ky ishte qëllimi,” tha Halzen për përpjekjen shumëvjeçare për ndërtimin e observatorit, të cilin ai e përshkroi si hapjen e “një dritareje drejt universit”.
Në vitin 2014, revista amerikane Smithsonian e quajti Halzen “Njeriu i Neutrinove”, kur i dha një prej çmimeve të saj Ingenuity, duke e vlerësuar për një “eksperiment të jashtëzakonshëm që paralajmëron fillimin e një epoke të re në astronomi”.
Revista madje publikoi edhe një komik që ilustronte jetën e tij: “Si ndjekja e kozmosit nga një fizikant u ngrit në Antarktidë”.
Observatori, në thelb një teleskop që zbulon neutrino në vend të dritës, ndodhet brenda një kilometri kub akulli në Antarktidë, i cili shtrihet deri në një thellësi prej 2,500 metrash nën sipërfaqe, pranë Stacionit të Polit të Jugut Amundsen-Scott.
Më shumë se 5,000 sensorë presin sinjale nga neutrinot me energji të lartë, pothuajse pa masë. Ndryshe nga grimcat e tjera, ato nuk humbasin energji dhe nuk ndryshojnë drejtim, me shpresën për të gjurmuar rrugëtimin e tyre deri te yjet që shpërthejnë, shpërthimet e rrezeve gama dhe fenomenet katastrofike që përfshijnë vrimat e zeza dhe yjet neutronikë. Pritet që të regjistrohet rreth një neutrino në ditë.
Halzen, profesor në Universitetin e Wisconsin-Madison në SHBA, e prezantoi për herë të parë idenë e tij në vitin 1988 për kapjen e gjurmëve të neutrinove në Polin e Jugut, por projekti nuk u përfundua deri në vitin 2011.
“Duhet të theksoj se sa me fat kam qenë, sepse kur e nisëm këtë projekt, të gjithë e kuptonin se ndoshta ishte një ide e mirë, por shumë pak njerëz mendonin se do të funksiononte, përfshirë edhe mua,” tha Halzen në konferencën për shtyp përmes telefonit.
Neutrinot janë elektrikisht neutrale dhe nuk ndikohen nga fushat magnetike. Kjo do të thotë se, ndryshe nga valët elektromagnetike, si drita e dukshme, drejtimi nga i cili mbërrijnë tregon drejtpërdrejt burimin e tyre.
- “M’u lutën që të bëhesha zëvendëskryeministër”- Braçe: Nuk e shikoj Bashkinë e Tiranës si ofiq, por si vend pune! S’dua të bëhem Kryeministër - 06/10/2026
- Francis Halzen fiton Çmimin Nobel në Fizikë për kërkimin e grimcave fantazmë në Antarktidë - 06/10/2026
- Mister dhe alarm, çfarë po ndodh në Rusi? Autoritetet mohojnë shpërndarjen e virusit, por karantinojnë qindra njerëz - 06/10/2026